Không gian văn hóa Hồ Chí Minh được kỳ vọng trở thành dấu ấn văn hóa mới của TP.HCM, góp phần kể câu chuyện đô thị bằng chiều sâu lịch sử, ký ức và trải nghiệm đa giá trị, đồng thời mở ra động lực phát triển cho du lịch và công nghiệp văn hóa.
UBND TP.HCM xác định đẩy mạnh xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh đến năm 2030, với mục tiêu đưa văn hóa trở thành nền tảng nội sinh cho phát triển đô thị, đồng thời tạo động lực mới cho công nghiệp văn hóa, du lịch và kinh tế ban đêm.
Dưới góc nhìn nghiên cứu du lịch và phát triển đô thị, Tiến sĩ Dương Đức Minh cho rằng, nếu được đầu tư bằng tư duy chiến lược và chiều sâu văn hóa, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ là thiết chế tưởng niệm mà còn có thể trở thành “biểu tượng mềm” mang dấu ấn riêng của TP.HCM trên bản đồ du lịch văn hóa thế giới.
Phóng viên Tạp chí Du lịch TP.HCM đã có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ Dương Đức Minh - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch TP.HCM - xoay quanh tiềm năng phát triển Không gian văn hóa Hồ Chí Minh như một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc của thành phố mang tên Bác.
Mở ra một hướng tiếp cận giàu tiềm năng cho du lịch TP.HCM
Phóng viên: Dưới góc nhìn nghiên cứu du lịch, ông đánh giá như thế nào về tiềm năng của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trong việc tạo dấu ấn riêng cho du lịch TP.HCM?
Tiến sĩ Dương Đức Minh: Trong bối cảnh TP.HCM đang từng bước định hình diện mạo của một siêu đô thị hiện đại mang tầm vóc khu vực và quốc tế, vấn đề xây dựng bản sắc văn hóa riêng cho phát triển du lịch ngày càng trở thành yêu cầu mang ý nghĩa chiến lược.
Thực tiễn từ nhiều đô thị lớn trên thế giới cho thấy, khi khoảng cách về hạ tầng, công nghệ, dịch vụ hay mô hình giải trí ngày càng thu hẹp, thì sức hấp dẫn bền vững của một điểm đến không còn chỉ nằm ở quy mô vật chất hay tốc độ phát triển kinh tế, mà phụ thuộc ngày càng sâu sắc vào chiều sâu văn hóa, sức mạnh biểu tượng và khả năng tạo kết nối tinh thần với con người.
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh được kỳ vọng trở thành điểm nhấn mới trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa của TP.HCM.
Trong bối cảnh ấy, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh mở ra một hướng tiếp cận giàu tiềm năng cho du lịch TP.HCM, không chỉ ở phương diện khai thác tài nguyên văn hóa mà còn ở khả năng kiến tạo một hệ giá trị tinh thần có sức lan tỏa lâu dài đối với cộng đồng và bạn bè quốc tế.
Theo tôi, giá trị của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở các công trình lưu niệm, hệ thống di tích hay hình thức tái hiện lịch sử, mà sâu xa hơn là khả năng hình thành mô hình thực hành du lịch văn hóa danh nhân mang tính đương đại - nơi ký ức lịch sử hòa quyện với cảm xúc xã hội, nơi giá trị văn hóa dân tộc gặp gỡ khát vọng tiến bộ của nhân loại.
TP.HCM định hướng phát triển Không gian văn hóa Hồ Chí Minh theo mô hình “đa giá trị - đa trải nghiệm”.
Đây là dạng tài nguyên du lịch rất đặc biệt bởi nó không chỉ tạo ra hoạt động tham quan hay trải nghiệm thị giác thông thường, mà còn có khả năng khơi dậy sự đồng hiện niềm tin và đồng hiện cảm xúc trong đời sống cộng đồng.
Khi bước vào Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, điều con người tiếp cận không chỉ là câu chuyện về một nhân vật lịch sử, mà còn là sự tiếp xúc với hệ giá trị gắn với khát vọng hòa bình, lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần nhân ái và tư tưởng hòa hợp giữa con người với con người.
Nhìn từ thực hành du lịch văn hóa hiện đại, những điểm đến có sức sống lâu dài thường là nơi tạo ra được cảm xúc xã hội mang tính cộng hưởng. Giá trị của một không gian văn hóa không dừng ở những gì được trưng bày, mà nằm ở khả năng đánh thức sự đồng cảm và tạo nên cảm giác kết nối giữa cá nhân với cộng đồng, giữa hiện tại với lịch sử và giữa dân tộc với nhân loại.
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh có điều kiện đặc biệt để thực hiện điều đó, bởi hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lâu đã vượt ra ngoài giới hạn của một lãnh tụ dân tộc để trở thành biểu tượng của tinh thần hòa bình, khát vọng giải phóng con người và những giá trị nhân văn tiến bộ được nhiều dân tộc trên thế giới trân trọng.
Chính vì vậy, thực hành du lịch văn hóa danh nhân gắn với hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh có khả năng tạo ra sự đồng hiện cảm xúc mang tính liên quốc gia và liên dân tộc - điều mà không nhiều mô hình du lịch văn hóa có thể đạt được.
Ở tầng sâu hơn, hình thái du lịch này còn góp phần củng cố niềm tin xã hội trong bối cảnh đời sống hiện đại đang chứng kiến nhiều biến động về hệ giá trị và tâm thức cộng đồng. Trong một thế giới đầy cạnh tranh và xung đột lợi ích, con người ngày càng tìm kiếm những biểu tượng văn hóa có khả năng đem lại cảm giác tin cậy, bình an và định hướng nhân văn cho đời sống.
Thực hành du lịch văn hóa danh nhân gắn với hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh có khả năng tạo ra sự đồng hiện cảm xúc mang tính liên quốc gia và liên dân tộc - điều mà không nhiều mô hình du lịch văn hóa có thể đạt được", Tiến sĩ Dương Đức Minh.
Hình tượng Hồ Chí Minh, với chiều sâu trí tuệ, nhân cách và tư tưởng hòa hợp, có khả năng trở thành điểm tựa tinh thần như vậy. Giá trị của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh vì thế không chỉ nằm ở ý nghĩa giáo dục truyền thống, mà còn ở khả năng nuôi dưỡng cảm hứng sống tích cực, khơi dậy tinh thần trách nhiệm cộng đồng và bồi đắp niềm tin vào những giá trị tốt đẹp của con người.
Xa hơn nữa, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh còn mở ra tiềm năng cho ngoại giao văn hóa và đối thoại quốc tế. Những giá trị mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại luôn hướng tới tinh thần hòa bình, đối thoại, tôn trọng con người và khát vọng chung sống hài hòa giữa các dân tộc. Đây là nền tảng quan trọng để thúc đẩy sự đồng cảm văn hóa, tăng cường hiểu biết lẫn nhau và xây dựng các mối quan hệ quốc tế ngày càng nhân văn, trí tuệ và bền vững hơn.
Nếu được đầu tư bằng tư duy sáng tạo, tầm nhìn văn hóa và cách tiếp cận giàu tính nhân bản, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể trở thành một “biểu tượng mềm” đầy sức gợi của TP.HCM trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Định vị TP.HCM là “Thành phố kể chuyện về Bác”
Phóng viên: Theo ông, TP.HCM cần làm gì để các Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ mang tính tuyên truyền mà trở thành trải nghiệm văn hóa gần gũi với du khách?
Tiến sĩ Dương Đức Minh: Theo tôi, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc và đất nước, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh cần được tiếp cận như một sức mạnh mang tính hệ thống để trở thành sản phẩm du lịch tinh hoa, xa hơn nữa là một sản phẩm du lịch kinh điển mang tầm vóc biểu tượng của siêu đô thị TP.HCM trong tương lai.
Một sản phẩm du lịch chỉ có thể đạt tới giá trị “kinh điển” khi vượt qua tính thời điểm để trở thành biểu tượng văn hóa có sức hấp dẫn bền vững đối với nhiều thế hệ và nhiều cộng đồng khác nhau.
Những không gian gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn toàn có đủ điều kiện để phát triển theo hướng đó, bởi đây không chỉ là ký ức lịch sử của dân tộc Việt Nam mà còn chứa đựng các giá trị phổ quát của nhân loại như khát vọng độc lập, hòa bình, đối thoại văn hóa và phẩm giá con người.
Điều quan trọng là TP.HCM phải biết chuyển hóa các giá trị lịch sử ấy thành trải nghiệm văn hóa đương đại có chiều sâu cảm xúc, tính thẩm mỹ cao và khả năng truyền cảm hứng rộng rãi.
Theo tôi, điều cốt lõi là phải chuyển từ tư duy “không gian trưng bày” sang “không gian cảm xúc”, nơi lịch sử không chỉ được giới thiệu mà còn được cảm nhận. TP.HCM cần được định vị như một “thành phố kể chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh”, bởi đây là nơi Người ra đi tìm đường cứu nước, là điểm giao thoa Đông - Tây và cũng là biểu tượng cho khát vọng hiện đại hóa của Việt Nam.
Muốn đạt tới tầm vóc ấy, những ký ức lịch sử cần được “thiết kế lại” bằng ngôn ngữ sáng tạo hiện đại, phù hợp với xu hướng tiếp nhận của công chúng mới. Không gian văn hóa Hồ Chí Minh cần được phát triển như một hệ sinh thái trải nghiệm đa tầng, kết hợp giữa công nghệ số, nghệ thuật trình diễn, không gian tương tác, du lịch đô thị, giáo dục trải nghiệm và công nghiệp sáng tạo.
Khi đó, mỗi hành trình tham quan sẽ không chỉ là hoạt động tìm hiểu lịch sử mà trở thành hành trình khám phá giá trị con người và khát vọng phát triển của dân tộc Việt Nam trong thời đại mới.
Quan trọng hơn, mỗi khoảnh khắc trải nghiệm phải tạo ra khả năng liên hệ sâu sắc giữa câu chuyện lịch sử với chính đời sống tinh thần của du khách hôm nay.
Khi người tham quan nhìn thấy trong hành trình của Chủ tịch Hồ Chí Minh những khát vọng vượt lên giới hạn, tinh thần học hỏi, ý chí phụng sự cộng đồng và khát vọng hòa bình của nhân loại, thì Không gian văn hóa Hồ Chí Minh sẽ không còn là điểm đến mang tính tưởng niệm đơn thuần, mà thực sự trở thành sản phẩm du lịch tinh hoa có khả năng nuôi dưỡng cảm xúc, khơi dậy niềm tin và tạo dựng sự đồng cảm văn hóa ở quy mô quốc tế.
Nếu được đầu tư bằng tư duy chiến lược và chiều sâu văn hóa như vậy, trong tương lai, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể trở thành biểu tượng du lịch văn hóa kinh điển của TP.HCM và là dấu ấn đặc sắc của Việt Nam trên bản đồ du lịch văn hóa thế giới.
“Đa giá trị - đa kiến giải - đa tiếp cận - đa trải nghiệm - đa thích ứng - đa sáng tạo”
Phóng viên: Trong xu hướng du lịch trải nghiệm và du lịch bản địa hiện nay, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh có thể góp phần kể câu chuyện về TP.HCM như thế nào?
Tiến sĩ Dương Đức Minh: Theo tôi, một trong những giá trị đặc sắc nhất của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh nằm ở khả năng kể chuyện theo hướng “đa giá trị - đa kiến giải - đa tiếp cận - đa trải nghiệm - đa thích ứng - đa sáng tạo”.
“Đa giá trị” nghĩa là cùng một không gian có thể đồng thời chuyển tải nhiều lớp ý nghĩa: lịch sử, văn hóa, giáo dục, nghệ thuật, tư tưởng, lối sống và khát vọng phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ được tiếp cận như một nhân vật lịch sử, mà còn như biểu tượng của tinh thần học tập suốt đời, của đạo đức công dân, của tư duy hội nhập và năng lực đối thoại giữa các nền văn minh.
“Đa kiến giải” giúp Không gian văn hóa Hồ Chí Minh vượt ra khỏi mô hình diễn giải một chiều để trở thành không gian đối thoại mở giữa nhiều thế hệ, nhiều cộng đồng và nhiều hệ quy chiếu văn hóa khác nhau.
Người trẻ có thể nhìn thấy trong đó tinh thần khởi nghiệp và ý chí vượt lên; giới nghiên cứu tiếp cận chiều sâu lịch sử tư tưởng; du khách quốc tế cảm nhận các giá trị phổ quát của hòa bình và nhân ái; còn cư dân thành phố lại tìm thấy sự kết nối với ký ức đô thị và căn tính cộng đồng của chính mình.
TP.HCM hướng tới xây dựng hình ảnh “đô thị kể chuyện” thông qua các sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc.
Trong xu hướng du lịch trải nghiệm hiện nay, “đa tiếp cận” và “đa trải nghiệm” là điều kiện quyết định sức hấp dẫn của điểm đến. Du khách ngày nay không còn muốn chỉ “đi qua” một địa điểm; họ muốn được “sống trong câu chuyện”, được tham gia, được cảm nhận và kết nối bằng cảm xúc cá nhân.
Vì vậy, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh cần được phát triển như một mạng lưới trải nghiệm đô thị tích hợp giữa ký ức lịch sử với đời sống đương đại thông qua bảo tàng tương tác, nghệ thuật trình diễn, hiệu ứng đa giác quan, điện ảnh đô thị và các hoạt động cộng đồng sáng tạo.
Nhìn sâu hơn, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh còn có khả năng góp phần tái định nghĩa hình ảnh TP.HCM trong cấu trúc nhận diện toàn cầu của các siêu đô thị châu Á - Thái Bình Dương.
Thành phố sẽ không chỉ được nhớ đến như một trung tâm kinh tế năng động hay điểm đến tiêu dùng hiện đại, mà còn như một “đô thị kể chuyện”, nơi lịch sử, ký ức, khát vọng phát triển và tinh thần nhân văn cùng hiện diện trong một chỉnh thể văn hóa đặc sắc.
Nếu được phát triển với tầm nhìn chiến lược, chiều sâu học thuật và tư duy tổ chức hiện đại, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể trở thành mô hình kiểu mẫu của thực hành du lịch văn hóa danh nhân trong thế kỷ XXI.
Hình thành một “dòng chảy trải nghiệm liên tục”
Phóng viên: Ông đánh giá ra sao về khả năng kết nối Không gian văn hóa Hồ Chí Minh với các sản phẩm như city tour, du lịch đêm hay trải nghiệm cộng đồng?
Tiến sĩ Dương Đức Minh: Điều quan trọng nhất hiện nay không phải là tiếp tục tạo thêm thật nhiều sản phẩm du lịch mới, mà là biết cách “đánh thức” và kết nối các giá trị vốn đã hiện hữu trong đời sống đô thị TP.HCM để hình thành một hệ sinh thái trải nghiệm tự nhiên, không gượng ép nhưng có sức lan tỏa sâu rộng đến cảm xúc và hành vi tiêu dùng của du khách.
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh có lợi thế đặc biệt vì không tồn tại tách rời đời sống thường nhật của thành phố. Giá trị của không gian này không chỉ nằm ở các di tích hay công trình lưu niệm, mà còn ở khả năng kết nối với toàn bộ “hệ sinh thái ký ức sống” của TP.HCM.
Từ kiến trúc đô thị, nhịp sống sông nước, văn hóa cà phê, ẩm thực đường phố, nghệ thuật cộng đồng cho đến các tuyến phố đi bộ, chợ truyền thống hay sinh hoạt cư dân - tất cả đều có thể trở thành chất liệu để đồng sáng tạo nên một không gian văn hóa mở. Trong không gian đó, du khách không chỉ đến để tham quan mà thực sự được hòa mình vào nhịp điệu tinh thần của thành phố.
Theo tôi, điểm cốt lõi là khả năng kết nối mềm mại giữa nhiều nguồn lực vốn đang tồn tại song song nhưng chưa được tích hợp hiệu quả, gồm tài nguyên văn hóa lịch sử, mạng lưới city tour hiện hữu, kinh tế đêm, trải nghiệm cộng đồng, nghệ thuật trình diễn, dịch vụ thương mại và đời sống bản địa.
Khi các yếu tố này được tổ chức lại bằng tư duy hệ sinh thái, thành phố sẽ hình thành một “dòng chảy trải nghiệm liên tục” theo đúng nhịp sinh hoạt tự nhiên của đô thị. Ban ngày là trải nghiệm di sản, bảo tàng, kiến trúc và câu chuyện lịch sử; buổi chiều là văn hóa ẩm thực, giao lưu cộng đồng; còn ban đêm là không gian ánh sáng nghệ thuật, âm nhạc, trình diễn ký ức đô thị và cảm xúc bên sông Sài Gòn.
Khi cảm xúc được duy trì liên tục theo “nhịp điệu thời gian” của đô thị, hành vi chi tiêu của du khách sẽ chuyển từ mua sắm ngắn hạn sang tận hưởng trải nghiệm dài hạn. Giá trị kinh tế lớn nhất lúc này không đến từ một sản phẩm đơn lẻ, mà đến từ khả năng tạo ra trạng thái gắn kết cảm xúc kéo dài trong suốt hành trình trải nghiệm của du khách.
TP.HCM đang sở hữu một nguồn lực rất đặc biệt mà không nhiều đô thị trong khu vực có được, đó là chiều sâu của ký ức đô thị. Thành phố không chỉ có ký ức lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, mà còn có ký ức của một đô thị cảng giao thương quốc tế, ký ức cộng cư đa văn hóa và ký ức của một thành phố luôn vận động, đổi mới và khai mở tương lai.
Tiến sĩ Dương Đức Minh - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch TP.HCM
Nếu biết chuyển hóa ký ức đô thị từ trạng thái lưu giữ sang trạng thái vận động và tạo giá trị, thì từng con phố, bến sông, khu chợ hay quán cà phê cũ sẽ không còn đơn thuần là không gian vật lý, mà trở thành “không gian ký ức sống”, nơi du khách có thể trải nghiệm, tương tác và tiêu dùng văn hóa theo cách tự nhiên nhất.
Xa hơn, phát triển Không gian văn hóa Hồ Chí Minh theo hướng kinh tế di sản còn mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai đô thị. Bởi một thành phố chỉ thực sự phát triển bền vững khi người dân tìm thấy niềm tự hào trong ký ức của mình, du khách tìm thấy cảm xúc riêng của họ và các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng dài hạn.
