TP.HCM: Giữ vỉa hè thông thoáng hay giữ nhịp sống đô thị?

Sau nhiều năm giải tỏa vỉa hè, Bangkok chuyển sang quản lý mềm để giữ lại kinh tế đường phố như một phần trải nghiệm du lịch. TP.HCM hiện cũng đang dịch chuyển theo hướng tổ chức lại thay vì chỉ “giành lại vỉa hè”.

Bangkok: giữ hàng rong để giữ bản sắc đô thị

Phần lớn tiền của du khách không được chi vào ban ngày. Các chuyên gia ước tính hoạt động kinh tế đêm có thể chiếm tới 70–79% tổng doanh thu du lịch. Tại Thái Lan, nơi du lịch từng đóng góp khoảng 17,79% GDP trước đại dịch, Bangkok đã sớm nhìn kinh tế đường phố như một phần của chiến lược giữ chân du khách.

Nhưng điều đáng chú ý là Bangkok không chọn cách “dọn sạch” hàng rong.

Sau nhiều năm áp dụng các chiến dịch lập lại trật tự vỉa hè, Chính quyền Đô thị Bangkok (BMA) dần chuyển sang hướng quản lý mềm hơn, thừa nhận kinh tế phi chính thức là một phần của đời sống đô thị. Thay vì triệt tiêu, Bangkok tổ chức lại.

Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, cơ chế cho phép “vốn hóa” giấy phép bán hàng để vay vốn ngân hàng hay việc bỏ giới hạn số lượng người bán giúp khu vực kinh tế đường phố hoạt động ổn định hơn.

Ở góc độ du lịch, điều này giúp Bangkok giữ lại thứ mà nhiều đô thị hiện đại đang đánh mất: cảm giác đường phố bản địa. Ẩm thực vỉa hè, chợ đêm, hàng rong và các hoạt động tự phát tạo nên một lớp trải nghiệm giá rẻ nhưng giàu tính khám phá, đặc biệt hấp dẫn với khách quốc tế trẻ tuổi.

Khao San

Tuyến Khao San là ví dụ rõ nhất cho cách Bangkok quản lý lại không gian thay vì xóa bỏ. Chính quyền Bangkok đã đầu tư gần 48,8 triệu Baht để cải tạo tuyến phố dài 400 mét này, phân định rõ khu đi bộ, khu kinh doanh mặt tiền và vị trí dành cho hàng rong.

Buổi tối, du khách vẫn có thể ngồi sát lòng đường để ăn uống, mua sắm và cảm nhận không khí đường phố đặc trưng của Bangkok.

“Du khách không chỉ mua đồ ăn. Họ muốn được hòa vào nhịp sống của thành phố”, một hướng dẫn viên địa phương chia sẻ. Cách làm này giúp Bangkok giữ được một phần bản sắc đô thị giữa áp lực hiện đại hóa ngày càng lớn.

TP.HCM: bài toán không chỉ là dẹp hay không dẹp

Nếu Bangkok tận dụng kinh tế đêm để tối đa hóa chi tiêu, TP.HCM thực tế cũng đã có nền tảng tương tự.Khách quốc tế hiện lưu trú tại thành phố trung bình từ 3 đến 5,2 ngày, thuộc nhóm cao nhất cả nước. Một số sản phẩm du lịch đêm bước đầu giúp kéo dài thời gian lưu trú thêm 0,5 đến 1 ngày.

Câu chuyện vỉa hè tại TP.HCM đang được nhìn lại theo hướng thận trọng hơn, thay vì chỉ xử lý theo kiểu “ra quân, lập lại trật tự”.

Tại buổi tiếp xúc cử tri trước đây, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang thừa nhận đây là vấn đề rất khó, đòi hỏi cách làm hài hòa giữa quản lý đô thị và đời sống người dân.

Ông cho biết, việc dẹp vỉa hè nhiều khi “không nỡ”, bởi phía sau một gánh hàng rong có thể là sinh kế của cả gia đình. Khi xử lý một điểm buôn bán lấn chiếm, câu hỏi đặt ra không chỉ là có trả lại được lối đi hay không, mà còn là có bố trí được nơi buôn bán khác và bảo đảm cuộc sống cho người dân hay không.

Theo ông, nếu không tính toán kỹ, việc dẹp vỉa hè có thể khiến một bộ phận người dân rơi vào khó khăn, thậm chí trở thành hộ nghèo. Đây là lý do khiến các chiến dịch lập lại trật tự đô thị thường khó duy trì bền vững.

Từ góc nhìn này, TP.HCM bắt đầu đặt vấn đề tổ chức lại hoạt động buôn bán thay vì chỉ giải tỏa.

Bí thư Thành ủy gợi mở phương án bố trí các khu buôn bán tập trung trên đất công hoặc khuyến khích người dân thuê mặt bằng phù hợp để kinh doanh thay vì lấn chiếm vỉa hè. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý việc này không đơn giản, bởi thói quen tiêu dùng đóng vai trò quyết định.

Nếu chợ hoặc điểm bán được bố trí xa khu dân cư, người mua không đến, tiểu thương vẫn sẽ quay lại vỉa hè. Điều này khiến bài toán quy hoạch không thể tách rời hành vi thực tế của thị trường.

Điều đáng chú ý là bài toán vỉa hè không chỉ liên quan đến trật tự đô thị mà còn tác động trực tiếp đến chi tiêu du lịch.Khi phần lớn ngân sách của du khách được chi vào ban đêm, việc tổ chức lại không gian kinh doanh đường phố có thể quyết định khả năng giữ chân và tăng chi tiêu của khách.

Ở góc độ quản lý, áp lực là rất lớn.

Từ đầu năm đến nay, lực lượng chức năng đã tổ chức hơn 24.000 lượt tuần tra, xử lý hơn 33.000 trường hợp vi phạm với tổng số tiền phạt gần 29 tỉ đồng. Khoảng 70% tuyến đường phức tạp đã được chuyển hóa, chợ tự phát giảm khoảng 50%.

Những con số này cho thấy yêu cầu lập lại trật tự đô thị là hiện hữu. Tuy nhiên, cách tiếp cận đang chuyển dần sang kết hợp giữa xử lý và tạo sinh kế.

Trung tá Hồ Đức Thiện, Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06) cho biết TP.HCM đang nghiên cứu quy hoạch các mô hình như chợ đêm, phố đi bộ, khu kinh doanh tập trung nhằm tạo không gian buôn bán ổn định cho người dân.

Theo đại diện Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06), đây là giải pháp lâu dài để vừa bảo đảm mỹ quan đô thị, vệ sinh môi trường, vừa duy trì sinh kế cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Điều này cho thấy cách tiếp cận của TP.HCM đang dần chuyển từ “dẹp bỏ” sang “tổ chức lại” hoạt động kinh tế vỉa hè.

Từ “giành lại vỉa hè” đến tư duy quản trị không gian đô thị

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong cách TP.HCM nhìn về vỉa hè diễn ra từ năm 2023, khi thành phố bắt đầu xem đây không chỉ là phần dành cho giao thông mà còn là một không gian kinh tế và sinh hoạt đô thị có thể khai thác có kiểm soát.

Ngày 26/7/2023, UBND TP.HCM ban hành Quyết định 32/2023/QĐ-UBND về quản lý và sử dụng tạm thời một phần lòng đường, hè phố, thay thế quy định cũ vốn không còn phù hợp với thực tế đô thị.

Lần đầu tiên, thành phố xây dựng khung quản lý tương đối rõ cho các hoạt động ngoài chức năng giao thông như tổ chức sự kiện, kinh doanh dịch vụ, giữ xe hay trung chuyển rác thải. Điểm đáng chú ý là quyền sử dụng không gian công cộng được gắn với nghĩa vụ tài chính thông qua cơ chế thu phí.

Mức phí dao động từ 20.000 đến 100.000 đồng/m²/tháng với hoạt động kinh doanh và từ 50.000 đến 350.000 đồng/m²/tháng đối với dịch vụ giữ xe, tùy theo vị trí.

Cách tiếp cận này cho thấy TP.HCM bắt đầu thử quản lý kinh tế vỉa hè bằng công cụ thị trường thay vì chỉ dựa vào giải tỏa hay xử phạt.

Tuy nhiên, quá trình này nhanh chóng gặp vướng mắc pháp lý.

Từ ngày 1/1/2025, Luật Đường bộ và Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ có hiệu lực, kéo theo các quy định mới siết chặt việc sử dụng hè phố cho mục đích thương mại. Theo đó, vỉa hè chỉ còn được sử dụng tạm thời cho một số mục đích hạn chế như trung chuyển vật liệu, thu gom rác hoặc giữ xe.

Đến cuối năm 2024, TP.HCM buộc phải bãi bỏ Quyết định 32 và tạm dừng cấp phép mới đối với nhiều hoạt động kinh doanh trên hè phố. Dù vậy, thay vì quay lại hoàn toàn với cách quản lý cũ, thành phố đang chuyển sang hướng thử nghiệm các mô hình linh hoạt hơn.

Tại đường Nguyễn Văn Chiêm và Công viên Bách Tùng Diệp, mô hình phố hàng rong được tổ chức theo khung giờ cố định, chủ yếu phục vụ ăn sáng và ăn trưa, còn phần lớn thời gian vẫn trả lại không gian cho người đi bộ.

Không chỉ giải quyết sinh kế cho người bán, các khu vực này còn dần trở thành một phần trải nghiệm rất riêng của đô thị Sài Gòn, nơi du khách có thể cảm nhận nhịp sống đời thường ngay giữa trung tâm thành phố.

Song song đó, TP.HCM cũng thúc đẩy các tuyến phố ẩm thực, không gian đi bộ và triển khai phần mềm “Tra cứu chức năng hè phố” để số hóa chức năng sử dụng của các tuyến đường.

Những thay đổi này cho thấy thành phố đang dần chuyển từ tư duy “cấm hay cho” sang quản trị không gian bằng dữ liệu, phân loại chức năng và khả năng kiểm soát thực tế.

Và phía sau câu chuyện vỉa hè, thực chất vẫn là bài toán lớn hơn của một siêu đô thị: làm sao giữ được trật tự mà không đánh mất nhịp sống và bản sắc đường phố vốn là một phần rất riêng của Sài Gòn.