Giữa nhịp sống số hóa - múa rối nước, di sản tưởng chừng xa cách, đang được Gen Z “kể lại” bằng ngôn ngữ đa phương tiện, từ video ngắn đến trải nghiệm tương tác.
Giữa lòng một TP.HCM hối hả, nơi những xu hướng công nghệ thay đổi theo từng giây, có một nhóm bạn trẻ đã chọn cách “lội ngược dòng”. Không chạy theo những trào lưu hào nhoáng, họ tìm về với tiếng trống chèo, với làn nước bạc và những quân rối gỗ để kể lại một câu chuyện ngàn năm bằng tư duy của thế hệ bản địa số (Digital Natives).
Dự án “Âm vang rối nước” của nhóm sinh viên Đại học FPT không chỉ là một đồ án tốt nghiệp, mà là một phép thử đầy tham vọng: Đánh thức di sản bằng nhịp đập hiện đại.
Từ những quân rối “ngủ quên” trên màn hình...
Múa rối nước: loại hình nghệ thuật độc bản của nền văn minh lúa nước - từng là niềm tự hào của văn hóa Việt.
Thế nhưng, trong mắt nhiều Gen Z, múa rối nước đôi khi chỉ còn là những ký ức nhạt nhòa từ những chuyến tham quan thuở nhỏ, hoặc những trích đoạn cũ kỹ trên tivi. Khoảng cách giữa một di sản nghìn năm và một thế hệ sống bằng TikTok, Facebook dường như ngày càng nới rộng.
Nhận diện được đứt gãy này, nhóm sinh viên ngành Truyền thông Đa phương tiện (Trường Đại học FPT) gồm Phan Linh Bằng, Lê Minh Dũng, Phan Nguyễn Trà My, Nguyễn Văn Trường An và Vương Gia Huy đã bắt tay vào thực hiện “Âm vang rối nước”.
Phan Linh Bằng, trưởng nhóm dự án, chia sẻ: “Thách thức lớn nhất không phải là làm sao để quảng bá, mà là làm sao để chuyển tải được sự tinh tế, cái hồn của nghệ thuật truyền thống thông qua ngôn ngữ đa phương tiện mà vẫn giữ được sức hấp dẫn với người trẻ”.
Dự án thiết kế 5 trạm workshop như 5 lát cắt sinh động của văn hóa dân gian:
Các bạn trẻ đang thực hiện gấp trâu bằng lá đa tái hiện hình ảnh mục đồng
Chiến lược “mưa dầm thấm lâu” qua 4 cấp độ: Biết - Hiểu - Tin - Yêu
Dự án góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống theo cách gần gũi với Gen Z
Thay vì cách tiếp cận giáo điều, nhóm chọn chiến lược “mưa dầm thấm lâu” qua 4 cấp độ: Biết - Hiểu - Tin - Yêu.
Khởi đầu từ không gian số, “Âm vang rối nước” xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội với diện mạo hoàn toàn mới. Những video tư liệu được biên tập nhanh, đồ họa bắt mắt và nội dung sáng tạo đã tạo ra một “lớp nhận diện” đầu tiên, khiến múa rối nước không còn là một khái niệm xa xôi mà trở nên gần gũi, nằm ngay trong chiếc smartphone của mỗi người.
Video tư liệu được làm mới với nhịp dựng nhanh, đồ họa bắt mắt giúp múa rối nước trở nên gần gũi hơn với người trẻ trên nền tảng số
Nếu truyền thông số là cánh cửa mở ra sự tò mò, thì trải nghiệm thực tế chính là "chìa khóa" để giữ chân cảm xúc. Nhóm đã hiện thực hóa ý tưởng này bằng một không gian tương tác tại Cung Văn hóa Lao động TP.HCM. Tại đây, ranh giới giữa nghệ thuật hàn lâm và công chúng trẻ bị xóa nhòa.
Dự án thiết kế 5 trạm workshop như 5 lát cắt sinh động của văn hóa dân gian:
Trạm sắc màu: Nơi người trẻ tự tay tô điểm cho nhân vật rối trên túi tote.
Trạm khéo tay: Hướng dẫn gấp đầu trâu bằng lá đa, xếp mô hình thuyền đua - những trò chơi dân gian tưởng chừng đã thất truyền.
Trạm sáng tạo: Nơi những chiếc mặt nạ Tứ linh được khoác lên màu áo mới từ trí tưởng tượng của Gen Z.
Việc để người trẻ trực tiếp “chạm” vào di sản là một bước đi thông minh. Khi đôi tay tự nhào nặn, tự tô vẽ, họ không còn là người quan sát thụ động mà đã trở thành một phần của dòng chảy văn hóa.
Đỉnh cao của trải nghiệm là phần trình diễn của các nghệ sĩ Nhà hát Rồng Vàng. Những quân rối gỗ, sau khi được “giải mã” qua các workshop, bỗng trở nên sống động và đầy mê hoặc trên mặt nước, mang lại sự vỡ òa về thị giác lẫn cảm xúc.
Bài toán “Công nghiệp văn hóa” và góc nhìn từ người trong cuộc
Một điểm nhấn sâu sắc của dự án nằm ở tư duy phản biện về cách vận hành di sản trong bối cảnh hiện nay. Lê Minh Dũng, thành viên nhóm, đã thẳng thắn chỉ ra điểm yếu của việc "công nghiệp hóa" văn hóa một cách máy móc:
“Hiện nay, đôi khi chúng ta quá chú trọng vào số lượng, doanh thu và lợi nhuận mà quên đi giá trị cốt lõi. Nếu cứ đi vào lối mòn cũ với những vở diễn về tăng gia sản xuất hay 'trâu cày đồng' vốn đã xa lạ với nhịp sống đô thị, người trẻ sẽ sớm thấy nhàm chán vì không tìm thấy sự kết nối”.
Người trẻ hào hứng trải nghiệm các hoạt động tương tác liên quan đến nghệ thuật múa rối nước.
Theo Dũng, để đưa múa rối nước vào chuỗi cung ứng văn hóa hiện đại, cần một sự “thông dịch” về nội dung.
Di sản phải được đặt trong hệ sinh thái của lối sống hiện đại, sử dụng ngôn ngữ của thời đại để kể những câu chuyện mang giá trị vĩnh cửu. “Âm vang rối nước” chính là một mô hình thử nghiệm cho tư duy đó: Đưa di sản từ màn hình 2D ra trải nghiệm thực tế, biến mỗi người xem thành một “đại sứ” lan tỏa giá trị.
Khi mỗi người trẻ là một “hạt giống” di sản
Đánh giá về đồ án này, Nghiên cứu sinh, Tiến sĩ Tạ Ngọc Linh, giảng viên hướng dẫn (Đại học FPT) nhận định: “Đây không chỉ là bài tập học thuật, mà là một dự án xã hội đầy trách nhiệm. Các em đã chứng minh được rằng truyền thông hiện đại chính là cầu nối hiệu quả nhất để di sản 'nói chuyện' được với tương lai”.
Đồng quan điểm, Thạc sĩ, Đạo diễn, Nghệ sĩ múa rối Trần Được (Phó Trưởng đoàn Múa rối Rồng Phương Nam - Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM) cho rằng múa rối nước không bao giờ lỗi thời, nó chỉ cần những cách tiếp cận mới phù hợp với thời đại. Những dự án như của sinh viên FPT chính là làn gió mới, nuôi dưỡng tình yêu di sản từ gốc rễ.
Kết thúc dự án, điều quý giá nhất không chỉ là những con số tương tác trên mạng xã hội hay lượng người tham gia workshop. Đó là sự thay đổi trong chính tư duy của những người thực hiện.
Lê Minh Dũng tâm sự: “Trước đây em chỉ thích, nhưng giờ em cảm thấy mình có trách nhiệm. Trách nhiệm của một người trẻ được kế thừa di sản ngàn năm là phải tiếp tục gieo mầm, để tiếng vang của rối nước không bao giờ tắt”.
Nhóm sinh viên ngành Truyền thông Đa phương tiện (Trường Đại học FPT)
“Âm vang rối nước” có thể khép lại như một đồ án tốt nghiệp, nhưng nó đã mở ra một hướng đi đầy hy vọng. Khi Gen Z bắt đầu yêu và bảo tồn văn hóa bằng chính thế mạnh công nghệ của mình, di sản sẽ không còn là bảo tàng của quá khứ, mà là mạch đập rộn ràng của tương lai.
