Báo chí trong công nghiệp văn hóa: Khoảng trống giữa tiềm năng và thị trường

Công nghiệp văn hóa Việt Nam đã chạm mốc hơn 8 tỷ USD, nhưng số sản phẩm đủ sức lan tỏa quốc tế vẫn còn ít. Trong khoảng cách đó, vai trò của báo chí được nhắc đến nhiều, nhưng cách tham gia vào thị trường nội dung vẫn chưa rõ ràng.

“Văn hóa là hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững”, bà Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy TP.HCM nhấn mạnh tại tọa đàm “Văn hóa trong kỷ nguyên số - Từ bản sắc đến sức mạnh mềm quốc gia” ngày 20/4. Cách đặt vấn đề này cho thấy văn hóa đã được đưa vào trung tâm chiến lược phát triển, thay vì đứng ở vị trí bổ trợ như trước.

Lễ hội Sông nước TP.HCM 2024 được xướng tên “kép” cho giải Vàng - Lễ hội Nghệ thuật, Giải trí và Công chúng (Art, Entertainment & Public - Festival), và giải Vàng hạng mục Sự kiện văn hóa (Cultural Event) cho Chương trình nghệ thuật khai mạc Chuyến tàu huyền thoại tại IBA 2025.

Số liệu từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy công nghiệp văn hóa Việt Nam đạt khoảng 8,035 tỷ USD, tương đương 4,04% GDP, với mục tiêu nâng lên 7% vào năm 2030. Khoảng chênh này phản ánh rõ một thực tế: tài nguyên văn hóa dồi dào, nhưng khả năng chuyển hóa thành sản phẩm thị trường còn hạn chế.

Ở cấp độ chính sách địa phương, “TP.HCM sẽ đầu tư hệ thống thiết chế văn hóa như phim trường, trung tâm biểu diễn, trung tâm triển lãm; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong các khâu sản xuất”, bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho biết. Định hướng này cho thấy thành phố đang xây nền tảng hạ tầng, nhưng đầu ra thị trường vẫn là khâu chưa rõ lời giải.

Trong khi đó, thị trường đã xuất hiện những điểm sáng riêng lẻ. Từ Flappy Bird, Axie Infinity đến “See Tình” hay các phim như “Bố già”, “Nhà bà Nữ”, một số sản phẩm đã vượt ra khỏi thị trường nội địa nhờ nền tảng số. Tuy nhiên, các trường hợp này chưa tạo thành chuỗi sản xuất ổn định, cũng chưa hình thành được hệ sinh thái nội dung có khả năng nhân rộng.

Công nghiệp văn hóa không chỉ dừng ở sản xuất nội dung mà còn gắn trực tiếp với du lịch và tiêu dùng đô thị. Các sản phẩm như phim, âm nhạc, lễ hội hay show diễn có khả năng kéo khách, gia tăng thời gian lưu trú và mức chi tiêu, qua đó tạo hiệu ứng lan tỏa sang các ngành dịch vụ.

“Báo chí cần tham gia sâu vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, trở thành chủ thể trong chuỗi giá trị nội dung”, nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam nêu quan điểm. Điều này đặt lại vai trò của báo chí, từ kênh truyền tải sang một mắt xích trong quá trình sản xuất nội dung.

Tuy vậy, khi bước vào môi trường số, báo chí đối mặt với áp lực từ thuật toán. “Xu hướng ưu tiên nội dung giật gân, cảm xúc đang tạo ra thách thức lớn”, nhà báo Mai Ngọc Phước, Tổng Biên tập Báo Pháp Luật TP.HCM nhận định. Sự cạnh tranh này khiến bài toán giữ chuẩn mực và thu hút công chúng trở nên khó cân bằng hơn.

“Nếu nghiêng về lan tỏa, có thể mất bản sắc; nếu chỉ làm ‘gác cổng’, sẽ xa rời công chúng”, nhà báo Chu Ninh, Trưởng Cơ quan đại diện Báo Đại Đoàn Kết tại TP.HCM phân tích. Đây là trạng thái mà báo chí buộc phải điều chỉnh liên tục khi tham gia sâu hơn vào thị trường nội dung.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nằm ở việc thiếu liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị, từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối. Khi chưa hình thành được thị trường nội dung đủ lớn, các sản phẩm thành công vẫn mang tính đơn lẻ, khó nhân rộng thành ngành kinh tế.

Ở cấp độ chiến lược, TP.HCM đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái văn hóa sáng tạo gắn với chuyển đổi số. “Càng hội nhập sâu, bản sắc càng phải đậm; càng số hóa mạnh, nhân văn càng phải cao”, bà Văn Thị Bạch Tuyết nhấn mạnh, cho thấy yêu cầu song hành giữa tăng trưởng và giữ giá trị.

Kết luận tọa đàm, ông Trần Thanh Lâm, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, đặt ra yêu cầu rõ hơn: mỗi sản phẩm báo chí phải trở thành “nhịp cầu” chuyển hóa giá trị văn hóa thành câu chuyện có sức lan tỏa. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, yếu tố quyết định không còn là tốc độ, mà là khả năng tạo ảnh hưởng dài hạn.