Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau nói về những công trình tôn vinh hạt lúa

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau Nguyễn Quốc Thanh, trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, lúa nước không chỉ là cây lương thực sinh kế bền vững của đời sống hàng triệu nông dân mà còn là cội nguồn hình thành bản sắc văn hóa, cấu trúc xã hội và hệ giá trị tinh thần của người Việt Nam.

Phát biểu tại lễ công bố thành lập Bảo tàng Lúa nước và phương án kiến trúc Biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau vào chiều 25/4, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau Nguyễn Quốc Thanh cho biết địa điểm đặt Bảo tàng Lúa nước là cơ sở hạ tầng đẹp nhất nhì khu vực Bạc Liêu cũ, có vị trí đắc địa. Tương tư, nơi đặt Biểu tượng tôn vinh lúa nước Cà Mau cũng là một vị trí rất đẹp trong Trung tâm hành chính xã Vĩnh Lợi.

“Tôi xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm chỉ đạo rất khẩn trương, sát sao của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, của các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo tỉnh; sự phối hợp cộng tác, góp ý, giúp đỡ rất nhiệt tình của các cơ quan liên quan, các nhà nghiên cứu, văn nghệ sỹ và tư vấn trong và ngoài tỉnh để hai công trình sớm được triển khai”, ông Nguyễn Quốc Thanh chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Quốc Thanh, với sự quan tâm đặc biệt như đã trình bày đã thể hiện sự tin tưởng của lãnh đạo tỉnh đối với ngành văn hóa, xem văn hóa là sức mạnh nội sinh để phát triển bền vững tỉnh nhà. Đặc biệt, với chủ trương cho triển khai hàng loạt công trình, sự kiện văn hóa trên địa bàn khu vực tỉnh Bạc Liêu cũ và tỉnh Cà Mau cũ, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Cà Mau đã hiện thực hóa chương trình hành động của Tỉnh ủy, UBND tỉnh thực hiện Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội lần thứ I của Đảng bộ tỉnh, xác định Bạc Liêu cũ là trung tâm văn hóa - nghệ thuật của tỉnh Cà Mau mới.Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau Nguyễn Quốc Thanh. Ảnh: Việt Tường.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau nói rằng trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, lúa nước không chỉ là cây lương thực sinh kế bền vững của đời sống hàng triệu nông dân mà còn là cội nguồn hình thành bản sắc văn hóa, cấu trúc xã hội và hệ giá trị tinh thần của người Việt Nam. Từ vùng đất Phong Châu, Phú Thọ, đến miền châu thổ sông Hồng, rồi qua dãy đất miền Trung, đến vùng đất Chín Rồng, hành trình của cây lúa luôn gắn liền với tiến trình mở đất, lập làng, dựng nước và giữ nước của dân tộc, quá trình ấy đã làm nên một nền văn minh lúa nước phát triển rực rỡ từ thời đại Hùng Vương, là đất nước có nền văn minh lúa nước lâu đời, một trong những chiếc nôi quan trọng nhất của nền văn minh lúa nước Đông Nam châu Á.

Đặc biệt, đối với vùng đất Cà Mau, nơi cuối cùng của Bản đồ hình cong chữ S – cây lúa, hạt lúa còn mang một ý nghĩa sâu sắc hơn. Đó là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, ý chí và nghị lực phi thường để khai hoang, thích ứng với thiên nhiên khắc nghiệt. Bởi đây là vùng đất nổi tiếng (Đồng chua nước mặn, rừng thiên nước độc: “Cà Mau là xứ lạ lùng, dưới sông sấu lội trên rừng cọp đua”; “Cà Mau là xứ lạ lùng, con chim kêu phải sợ, con cá vùng phải kinh”) để rồi bằng sức người, bằng trí thông minh và lòng dũng cảm, các thế hệ nông dân Cà Mau đã vượt qua mọi trở ngại hiểm nguy, để đến hôm nay có được những cánh đồng trù phú, cò bay thẳng cánh, có được một nền nông nghiệp thâm canh, tăng vụ, chế độ canh tác đa dạng, đổi mới, thích ứng và hiệu quả.

Chính vì vậy, việc thành lập Bảo tàng Lúa nước và xây dựng Biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau là một yêu cầu cấp thiết, nhằm để không chỉ bảo tồn di sản nông nghiệp truyền thống mà còn bảo tồn nền văn hóa của dân tộc trong bối cảnh nhiều giá trị đang mai một; nhằm tôn vinh người nông dân, người đã bao đời chịu thương chịu khó, một nắng hai sương để làm ra hạt lúa, hạt gạo để nuôi dân tộc, nuôi đất nước; đồng thời để giáo dục lịch sử – văn hóa địa phương, đặc biệt cho thế hệ trẻ; khẳng định công lao của bao thế hệ nông dân Cà Mau – Bạc Liêu trong tiến trình hình thành nền văn minh lúa nước; tạo sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần phát triển kinh tế – xã hội bền vững, nâng cao đời sống người dân.

“Nếu văn minh lúa nước ở nhiều vùng khác gắn với phù sa ngọt, thì tại Cà Mau, Bạc Liêu, văn minh lúa nước mang một sắc thái riêng biệt – đó là văn minh sông nước gắn với lúa nước vùng ven biển. Nơi đây, cây lúa không tồn tại độc lập mà gắn với một hệ sinh thái tổng thể: đất – nước (cả nước ngọt, nước lợ và nước mặn) – thủy sinh – con người. Tiêu biểu là mô hình lúa – tôm, lúa – cá, thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt với điều kiện tự nhiên luôn biến đổi”, ông Nguyễn Quốc Thanh nhấn mạnh.

Chính từ môi trường sản xuất ấy đã hình thành những tri thức dân gian độc đáo, những tập quán canh tác đặc thù, những giá trị văn hóa cộng đồng gắn bó, nghĩa tình và cả những loại hình văn hóa phi vật thể đặc sắc như đờn ca tài tử, các nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội mùa màng nông nghiệp… Do đó, Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau không chỉ trưng bày cây lúa, mà hướng tới diễn giải một hệ sinh thái văn hóa – nông nghiệp hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh đô thị hóa tràn lan thiếu quy hoạch và biến đổi khí hậu, nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Trong đó có nông cụ truyền thống dần biến mất, nghề nông và tri thức canh tác cổ truyền không còn được truyền dạy đầy đủ, không gian văn hóa nông thôn bị thu hẹp, các giá trị văn hóa gắn với cây lúa chỉ còn tồn tại rời rạc trong ký ức cộng đồng. Do đó, việc xây dựng Bảo tàng Lúa nước, cũng như xây dựng Biểu tượng tôn vinh lúa nước chính là gìn giữ ký ức văn hóa của vùng đất xa xôi nhất của quá trình đi mở đất, lưu giữ tri thức sản xuất nông nghiệp truyền thống, tạo không gian để cộng đồng nhận diện và tự hào về bản sắc ấy.

Công trình “chưa nơi nào có”

Về Bảo tàng Lúa nước, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau xác định mô hình và định hướng xây dựng bảo tàng theo hướng “Bảo tàng ký ức gắn với trải nghiệm thực tế”. Bảo tàng sẽ tập trung trưng bày, giới thiệu các chuyên đề về quá trình khẩn hoang mở đất, vòng đời cây lúa, các nông cụ từ truyền thống đến hiện đại, không gian làng quê Nam Bộ và quê hương Cà Mau – Bạc Liêu (liên kết giới thiệu phong tục tập quán canh tác lúa nước của các vùng miền), không gian ẩm thực, lễ hội và các di sản văn hóa phi vật thể có liên quan, kết hợp trưng bày hiện vật – trải nghiệm thực tế – giáo dục cộng đồng.

Để tránh trùng lắp với các Bảo tàng trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Bảo tàng lúa nước Cà Mau tập trung phản ánh về ý chí, nghị lực và sự thích ứng của người nông dân trên vùng đất lợ và đất mặn, gắn việc trưng bày hiện vật công cụ sản xuất với triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh về đề tài cây lúa, nghề nông, quá trình chinh phục thiên nhiên, văn hóa sông nước, đồng thời số hóa các dữ liệu liên quan (Bảo tàng số), nhất là tổ chức cho người tham quan, du khách trực tiếp tham gia việc cấy lúa, xay lúa, giã gạo…

Điều ấn tượng nhất của Bảo tàng là việc xây dựng một Biểu tượng mỹ thuật quy mô lớn để tôn vinh nghề trồng lúa nước mà trên thế giới, theo thống kê chưa đầy đủ thì chưa nơi nào có (đây là một phân khúc quan trọng và hấp dẫn của Bảo tàng lúa nước). Do đó, Bảo tàng Lúa nước Cà Mau sẽ không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ, mà còn là nơi để giáo dục trải nghiệm cho thế hệ trẻ, điểm đến du lịch văn hóa đặc sắc của tỉnh và còn là biểu thị sự tôn vinh người nông dân – những người đã làm nên lịch sử vùng đất này.

“Với ý nghĩa đó Biểu tượng 3hạt lúa không chỉ bó hẹp trong phạm vi cấp tỉnh, mà chúng ta – những con người ở nơi dừng chân của cuộc hành trình 4.000 năm muốn nhìn lại, giới thiệu, tôn vinh bức thông điệp lịch sử của ông cha, như trách nhiệm hậu thế đối với tổ tiên, với tiền nhân và giữ gìn cho thế hệ tương lai những giá trị thiên liêng nhất”, lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau chia sẻ.Nơi gìn giữ, phát huy những giá trị quý báu của nền văn minh lúa nước của dân tộc Việt Nam. Ảnh: Duy Khang.

Trong thời gian tới, Sở này xác định một số nhiệm vụ trọng tâm, cụ thể như tiếp tục hoàn thiện nội dung trưng bày theo hướng đã nêu trên; tăng cường các hoạt động tương tác và trải nghiệm; đẩy mạnh xã hội hóa trong công tác sưu tầm và phục chế hiện vật; gắn kết hoạt động của bảo tàng với phát triển du lịch.

Đặc biệt, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau sẽ triển khai dự án xây dựng Biểu tượng tôn vinh lúa nước gắn với xây dựng khu du lịch trải nghiệm nông nghiệp, tái dựng làng lúa nước cổ có niên đại hơn 100 năm về trước, xây dựng “Cung đường di sản”, tăng cường hợp tác với các nhà khoa học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước… để hướng tới nâng tầm quy mô và làm phong phú thêm các hoạt động của Bảo tàng, để trở thành một “Bảo tàng sống”, và biến Bảo tàng trở thành một sản phẩm du lịch quan trọng, có sức hút mạnh mẽ khách tham quan trong và ngoài nước và là nơi giáo dục văn hóa lịch sử cho thế hệ trẻ.

Như vậy, việc thành lập Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau hôm nay là một dấu mốc quan trọng, thể hiện quyết tâm của tỉnh trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa nông nghiệp – một di sản nền tảng của dân tộc. Đây không chỉ là công trình của hiện tại, mà còn là di sản dành cho tương lai. Chúng tôi dự kiến công trình hoàn thành vào cuối năm 2028 theo hướng hoàn thành hạng mục nào thì đưa vào khai thác sử dụng ngay hạng mục ấy.

Lý do có biểu tượng 3 hạt lúa

Về Biểu tượng tôn vinh Lúa nước, theo ông Nguyễn Quốc Thanh thì ý tưởng xây dựng Biểu tượng 3 hạt lúa không chỉ để tôn vinh nghề trồng lúa nước của Việt Nam nói chung, vùng đất Chính Rồng và Cà Mau, Bạc Liêu nói riêng, tôn vinh người nông dân, người đã chịu bao khó nhọc để làm ra hạt lúa, mà còn để tôn vinh đạo đức nền tảng cội nguồn của đời sống con người.

Biểu tượng 3 hạt lúa

Ba hạt lúa, muốn nói lên 3 giai đoạn quan trọng nhất của mỗi chu kỳ sinh trưởng: Hạt ngậm sữa, hạt lúa chín vàng và hạt nảy mầm. Hạt lúa trên cao đang ngậm sữa hấp thu “linh khí” của trời đất, tượng trưng cho giai đoạn sinh khởi tinh túy nhất. Hạt lúa ở giữa đã chín vàng ươm, nói lên thành quả lao động vất vả của người nông dân được đền đáp, màu vàng không chỉ là màu sắc cho sự no đủ mà còn là sự biểu hiện của thành tựu. Hạt thứ ba đang nảy mầm xanh, khởi đầu cho một chu kỳ sinh trưởng mới, tượng trưng cho tương lai, cho sức sống mãnh liệt, khả năng tái sinh không ngừng của cây lúa, của nghề nông hay nói rộng ra là của sức sống của dân tộc Việt Nam.

Ba hạt lúa tạo thành một khối thống nhất, liên kết chặt chẽ, nương tựa nhau để vươn cao và phát triển. Mầm non cùng với 3 hạt lúa kết nối thành vòng cung, ta nhìn như những con cò trắng, là một hình ảnh gần gũi, thân quen gắn liền với làng quê nông thôn Việt nam; là biểu tượng của sự giản dị, thanh cao, cần cù, hiền lành, đức hy sinh chịu khó của người nông dân, người mẹ, người phụ nữ “Con cò lặn lội bờ sông/ Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non”…. Cò trắng cũng được xem là sự hiện thân của tự do và bình yên, bay lượn an nhiên trên cánh đồng xanh thẳng tắp, tạo nên vẻ đẹp bình dị, minh chứng cho một vùng đất yên lành, trù phú.

Hình tượng con cò trắng chính là nhịp cầu nối giữa nỗi vất vả và vẻ đẹp tâm hồn. Khi nhìn những cánh cò, ta liên tưởng thầm cảm ơn những người mẹ đã dành cả đời “lặn lội” vì sự bình yên, no ấm của gia đình và quê hương. Đó là một hình ảnh vô cùng quen thuộc và gợi cảm, nó sẽ làm xúc động tâm tư của những con dân Việt Nam có xuất thân từ nông dân, có thời kỳ chiếm đến 90% dân số. Nó sẽ tặng cho mọi người một gợi nhớ về thời tấm mẵn của mình, được người mẹ dìu dắt, yêu thương. Điều đó khắc sâu trong cuộc đời hôm nay một dấu ấn buộc phải nhớ về cái điều phải nhớ của kiếp nhân sinh. Nó chứng tỏ bản lĩnh và lòng thành của con dân một dân tộc đã đi đầu trong lịch sử tạo nên nền văn minh lúa nước.Hạt lúa miền Tây đang được tôn vinh. Ảnh: Duy Khang.

Ba hạt lúa còn thể hiện ba tộc người chủ yếu xây dựng nên văn hóa lúa nước vùng đất Chín Rồng và ở Cà Mau – Bạc Liêu là Kinh, Hoa, Khmer. Biểu tượng ba hạt lúa còn tạo ra một phối cảnh tuyệt đẹp giữa đất trời, không gian làng quê thanh bình cho các nhà nhiếp ảnh, quay phim, hội họa… sáng tạo ra những tác phẩm đẹp; là địa điểm lý tưởng cho khách tham quan du lịch check-in thỏa thích. Biểu tượng ba hạt lúa mọc lên sừng sững giữa quê hương, nó giúp cho người quê cũng như những người con xa quê luôn có sự “nhắc nhớ” về quê hương, nguồn cội.

Định hướng hoạt động bên trong của biểu tượng ba hạt lúa của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau là sẽ trưng bày sản phẩm OCOP, gạo ngon, hàng lưu niệm, trưng bày một số nông cụ xưa, các tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh có chủ đề về người nông dân, cây lúa và phong cảnh thiên nhiên, về những cánh cò, cánh vạc…

Chính vì thế, ông Nguyễn Quốc Thanh hy vọng biểu tượng 3 hạt lúa sẽ làm thỏa mãn mọi đức tin về nguồn cội, nơi quy tựu các hoạt động cho những giá trị văn hóa phát triển… Đặc biệt là khi biểu tượng này được đặt lên ở một vị trí đắc địa ở xã Vĩnh Lợi, liền kề với Quốc lộ 1A, tại một trong những xóm làng được hình thành sớm nhất từ thời khai hoang để đi trồng lúa và nó ổn định nghề trồng lúa đến bây giờ mặc cho những biến thiên của thời cuộc, nó giúp chúng ta một nhận thức về khả năng bảo tồn và phát triển văn hóa.

Cũng từ vị trí đắc địa này đã tạo một ý tưởng phát triển các dự án văn hóa vệ tinh. Nếu bảo tàng lúa nước tỉnh Cà Mau đặt tại phường Bạc Liêu là trung tâm “tĩnh” thì biểu tượng ba hạt lúa là trung tâm “động”, nơi trải nghiệm. Từ đó, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau đang có kế hoạch xây dựng các vệ tinh của trung tâm Biểu tượng ba hạt lúa, đó là “Cung đường Di sản”, nó sẽ giúp kết nối với các điểm văn hóa – du lịch ở ba xã Châu Thới, Vĩnh Lợi, Hưng Hội với các sản phẩm văn hóa – du lịch thuộc phường Bạc Liêu, xã Hòa Bình, xã Hưng Thành, phường Hiệp Thành... tạo thành một tour tuyến du lịch liên hoàn, hấp dẫn.

Trong đó, phải kể đến di tích lịch sử - văn hóa Đình Tân Long, di tích đặc biệt cấp Quốc gia Tháp cổ Vĩnh Hưng, di tích đặc biệt cấp Quốc gia Đền thờ Bác Hồ ở Châu Thới, chùa Giác Hoa, Thần Nông cổ miếu, các chùa Khơ me, chùa Hưng Thiện ở xã Hưng Hội và các sản phẩm du lịch mới trên “Cung đường Di sản” sắp được hình thành.

Để tạo ra một trực quan sinh động, Sở này đang hướng đến một kế hoạch xây dựng, tái tạo một làng quê và cánh đồng trồng lúa nước có niên đại cách đây hơn 100 năm, gọi là khu trải nghiệm du lịch nông nghiệp đối diện với Biểu tượng ba hạt lúa và ở đó đang hiện hữu một dòng sông, một cánh đồng rất đẹp, rất thuận lợi về mặt địa hình. Đó cũng là tham vọng về ngôi làng tái hiện một cảnh quan của đời sống lúa nước, đời sống con người đi trồng lúa nước, có thả câu giăng lưới, có hò vạn cấy, có trâu kéo cộ, đạp rơm, giữa đêm trăng…