Sở hữu gần 700.000 hiện vật, bảo tàng TP.HCM còn thiếu gì để giữ chân du khách?

TP.HCM sở hữu hệ thống bảo tàng thuộc nhóm lớn nhất cả nước với gần 700.000 hiện vật và 24 bảo vật quốc gia. Thế nhưng, giữa dòng chảy du lịch sôi động của thành phố, bảo tàng vẫn chưa thực sự trở thành điểm đến hấp dẫn đối với phần lớn du khách.

TP.HCM sở hữu hệ thống bảo tàng thuộc nhóm lớn nhất cả nước với hàng trăm nghìn hiện vật, nhiều bảo vật quốc gia và hàng triệu lượt khách tham quan mỗi năm.

Thế nhưng, ngay trong các đánh giá của cơ quan quản lý và giới chuyên gia, câu chuyện đặt ra hiện nay không còn là số lượng bảo tàng hay hiện vật đang lưu giữ, mà là làm thế nào để những không gian này trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch đủ sức hấp dẫn công chúng và du khách quốc tế.

Theo số liệu của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, thành phố hiện có 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập.

Hệ thống bảo tàng đang lưu giữ gần 700.000 hiện vật, tài liệu; trong đó có gần 300.000 hiện vật, tài liệu gốc cùng 24 bảo vật quốc gia. Riêng hệ thống trực thuộc Sở có 7 bảo tàng hạng I quốc gia, cho thấy quy mô và nguồn tài nguyên di sản thuộc nhóm lớn nhất cả nước.

Trong khoảng 5 năm gần đây, các bảo tàng trên địa bàn đã phục vụ khoảng 13,5 triệu lượt khách tham quan, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Riêng năm 2025, hệ thống bảo tàng thành phố ghi nhận hơn 4,46 triệu lượt khách. Đây là những con số đáng chú ý trong bối cảnh nhiều thiết chế văn hóa trên cả nước vẫn đang nỗ lực tìm cách thu hút công chúng.

Trong số đó, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh tiếp tục là điểm đến nổi bật nhất. Sau 50 năm hoạt động, đơn vị này đã đón hơn 25 triệu lượt khách tham quan và nhiều lần được xếp trong nhóm những bảo tàng hấp dẫn của châu Á. Đây cũng là nơi tập trung phần lớn lượng khách quốc tế đến tham quan bảo tàng tại TP.HCM.

Bên cạnh dòng khách du lịch, khối trường học đang trở thành nguồn khách quan trọng. Chính sách miễn phí tham quan cho người dân thành phố tại các bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM đã thu hút hơn 500.000 lượt khách, cho thấy nhu cầu tiếp cận các không gian văn hóa vẫn rất lớn nếu được tổ chức phù hợp.

Nhiều bảo tàng, nhiều hiện vật nhưng chưa thành sản phẩm du lịch mạnh

Tuy nhiên, quy mô hiện vật và lượng khách tham quan chưa đồng nghĩa với việc bảo tàng đã trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch có sức hút tương xứng với tiềm năng của thành phố.

Nghịch lý nằm ở chỗ, TP.HCM đang sở hữu hệ thống bảo tàng thuộc nhóm lớn nhất cả nước nhưng phần lớn dòng khách du lịch, đặc biệt là khách quốc tế, vẫn tập trung vào các hoạt động mua sắm, ẩm thực, giải trí và khám phá đời sống đô thị. Ngoài một số điểm đến nổi bật như Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, nhiều bảo tàng vẫn chưa trở thành lựa chọn ưu tiên trong hành trình trải nghiệm của du khách.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt, nhiều bảo tàng hiện chưa tạo được sức hút mạnh với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Hoạt động trưng bày còn thiếu tính tương tác, chuyển đổi số chưa đồng bộ và khả năng kết nối với du lịch, giáo dục hay công nghiệp văn hóa vẫn còn hạn chế.

Đây cũng là nhận định được nhiều chuyên gia đồng tình. Dù sở hữu hệ thống bảo tàng đa dạng, nhiều đơn vị vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, nặng về giới thiệu hiện vật hơn là kể câu chuyện về hiện vật. Nội dung trưng bày còn phân tán, thiếu tính kết nối và chưa tạo ra được những trải nghiệm đủ khác biệt để kéo dài thời gian lưu trú hoặc khiến du khách quay trở lại lần thứ hai.

Tại nhiều bảo tàng, trải nghiệm tham quan hiện vẫn xoay quanh việc xem hiện vật qua tủ kính và đọc thông tin thuyết minh. Trong khi đó, các hình thức kể chuyện bằng công nghệ, không gian tương tác hay trải nghiệm nhập vai vẫn còn xuất hiện khá hạn chế. Điều này khiến nhiều bảo tàng khó tạo được sự kết nối với nhóm khách trẻ hoặc khách quốc tế vốn có nhu cầu trải nghiệm cao hơn.

Khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế khai thác

Khoảng cách giữa tiềm năng và hiệu quả khai thác càng rõ hơn khi đặt trong tương quan với ngành du lịch thành phố.

Năm 2025, TP.HCM đón gần 8,6 triệu lượt khách quốc tế và đạt tổng thu du lịch khoảng 279.000 tỷ đồng. Dù sở hữu nguồn khách rất lớn, hệ thống bảo tàng hiện vẫn còn nhiều dư địa để gia tăng sức hút và trở thành điểm dừng chân thường xuyên hơn trong hành trình khám phá thành phố của du khách.

Trong khi nhiều thành phố trên thế giới xem bảo tàng là điểm đến mang tính biểu tượng, góp phần định hình bản sắc đô thị, phần lớn bảo tàng tại TP.HCM vẫn chủ yếu thực hiện chức năng lưu giữ, trưng bày hơn là tạo ra những trải nghiệm đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm du lịch khác.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, cho rằng thành phố hiện chưa có bảo tàng nào phản ánh toàn diện lịch sử hình thành và phát triển của đô thị lớn nhất cả nước. Theo bà, trong bối cảnh TP.HCM đang phát triển theo mô hình siêu đô thị, hệ thống bảo tàng cần được tổ chức theo hướng kết nối, hiện đại và lấy công chúng làm trung tâm.

Từ thực tế đó, bà đề xuất mô hình "mạng lưới bảo tàng vùng", trong đó bảo tàng trung tâm đóng vai trò kể câu chuyện tổng thể về thành phố, kết nối với các bảo tàng chuyên đề, không gian di sản cộng đồng và hệ thống bảo tàng số. Cách tiếp cận này hướng tới việc hình thành một hệ sinh thái di sản thay vì những điểm tham quan hoạt động riêng lẻ.

Chuyển đổi số và bài toán kể chuyện di sản

Một trong những giải pháp được nhắc đến nhiều nhất tại hội nghị là chuyển đổi số.

Theo TS Nguyễn Thị Tú Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, chuyển đổi số không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để bảo tàng thích ứng với sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Việc số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và ứng dụng các công nghệ như thực tế ảo, thực tế tăng cường hay thuyết minh tự động có thể giúp nâng cao đáng kể trải nghiệm tham quan.

Trên thực tế, mức độ ứng dụng công nghệ tại các bảo tàng TP.HCM hiện chưa đồng đều. Một số đơn vị như Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM hay Bảo tàng Lịch sử TP.HCM đã triển khai Audio Guide, quét mã QR tra cứu hiện vật hoặc số hóa dữ liệu trưng bày. Tuy nhiên, các công nghệ tương tác như VR, AR hay hệ thống dữ liệu liên thông vẫn chưa được triển khai rộng rãi.

Bên cạnh công nghệ, nhiều ý kiến cũng đề xuất tăng cường kết nối giữa bảo tàng với du lịch, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo. Khi được đặt trong hệ sinh thái rộng hơn, bảo tàng có thể trở thành điểm nhấn của các tour khám phá đô thị, chương trình giáo dục học đường, sản phẩm kinh tế đêm hay các sự kiện văn hóa quy mô lớn.

Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa Phạm Đình Phong nhận định xu hướng quốc tế hiện nay là chuyển từ "quản lý hiện vật" sang "phục vụ công chúng", từ "giới thiệu thông tin" sang "kể chuyện di sản". Theo ông, hoạt động bảo tàng cần gắn chặt hơn với công nghiệp văn hóa, du lịch và trải nghiệm cộng đồng để tạo ra giá trị mới cho di sản.

Từ nơi lưu giữ hiện vật đến không gian trải nghiệm

TP.HCM đang sở hữu một hệ thống bảo tàng có quy mô lớn, nguồn hiện vật phong phú và lợi thế của một đô thị đón hàng triệu khách quốc tế mỗi năm.

Với gần 700.000 hiện vật, 24 bảo vật quốc gia và mạng lưới 25 bảo tàng, thành phố không thiếu nguồn lực để phát triển các sản phẩm văn hóa đặc sắc. Thách thức hiện nay nằm ở việc biến những giá trị đang được lưu giữ thành trải nghiệm hấp dẫn, đủ sức khiến du khách dành thêm thời gian cho bảo tàng thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động mua sắm, giải trí hay check-in quen thuộc.

Khi làm được điều đó, bảo tàng sẽ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức đô thị mà còn có thể trở thành một trong những điểm nhấn quan trọng trong bản đồ du lịch văn hóa của TP.HCM.