“Triệt tiêu Con Người”: Cảnh báo sớm về khủng hoảng giá trị trong thời đại hiện đại

Dù ra đời từ năm 1943, “Triệt tiêu Con Người” của C. S. Lewis vẫn được xem là một trong những tác phẩm triết học mang tính dự báo đáng chú ý. Từ giáo dục đến khoa học, cuốn sách đặt ra câu hỏi cốt lõi về tương lai nhân loại khi các giá trị đạo đức truyền thống bị xem nhẹ.

Dù chỉ gói gọn trong ba bài giảng tại Đại học Durham năm 1943, “Triệt tiêu Con Người” (The Abolition of Man) vẫn được xem là một trong những tác phẩm triết học có sức ảnh hưởng lâu dài. Không đi theo lối diễn giải học thuật phức tạp, C. S. Lewis đặt vấn đề trực diện: điều gì sẽ xảy ra nếu con người từ bỏ các giá trị đạo đức vốn được xem là nền tảng của văn minh?

Khởi đi từ giáo dục, Lewis chỉ ra một xu hướng mà ông cho là nguy hiểm: xem nhẹ vai trò của cảm xúc trong quá trình hình thành nhân cách. Theo ông, con người không chỉ được dẫn dắt bởi lý trí hay bản năng, mà còn cần một “trung tâm” điều hòa, nơi hình thành những phản ứng đạo đức đúng đắn. Khi giáo dục bỏ qua yếu tố này, xã hội sẽ tạo ra những cá nhân lạnh lùng, hành xử dựa trên tính toán thuần túy, thiếu nền tảng giá trị để phân định đúng sai.

Từ nhận định đó, Lewis mở rộng sang vấn đề cốt lõi hơn: sự tồn tại của một hệ giá trị khách quan, mà ông gọi là “Đạo”. Đây không phải là khái niệm tôn giáo thuần túy, mà là tập hợp các nguyên tắc đạo đức phổ quát, tồn tại xuyên suốt các nền văn minh. Theo ông, mọi nỗ lực phủ nhận các giá trị này đều rơi vào nghịch lý, bởi chính những lập luận phản bác cũng phải dựa trên một số chuẩn mực mặc định. Khi nền tảng đó bị lung lay, xã hội sẽ mất đi hệ quy chiếu, kéo theo nguy cơ khủng hoảng toàn diện.

Ở tầng sâu hơn, “Triệt tiêu Con Người” đặt ra một viễn cảnh đáng lo ngại: con người dần trở thành đối tượng bị “nhào nặn”. Thay vì điều chỉnh bản thân để phù hợp với thực tại, con người hiện đại có xu hướng sử dụng khoa học và công nghệ để can thiệp, biến đổi chính mình. Theo Lewis, khi quyền lực định hình con người rơi vào tay một nhóm nhỏ, những thế hệ sau có thể không còn là chủ thể tự do, mà trở thành sản phẩm của những lựa chọn áp đặt từ trước.

Nhìn từ hiện tại, những cảnh báo này không còn mang tính giả định. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay các phương thức tác động đến hành vi con người đang đặt ra nhiều câu hỏi về ranh giới giữa tiến bộ và kiểm soát. Trong bối cảnh đó, các luận điểm của Lewis cho thấy giá trị vượt thời gian, khi ông không phản đối khoa học, mà nhấn mạnh yêu cầu giữ vững nền tảng đạo đức trong quá trình phát triển.

“Triệt tiêu Con Người” vì vậy không chỉ là một tác phẩm triết học, mà còn là lời nhắc về giới hạn cần thiết của con người trước chính năng lực của mình. Những gì Lewis đặt ra từ gần một thế kỷ trước vẫn tiếp tục gợi mở tranh luận về tương lai của xã hội hiện đại.