Cách đây tròn 80 năm, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đã diễn ra thành công rực rỡ. Sự kiện trọng đại này đã tạo nên mốc son lịch sử vĩ đại, đưa nhân dân ta lên làm chủ đất nước.
|
LỜI TÒA SOẠN Kể từ mùa xuân độc lập đầu tiên năm 1946 đến nay, đất nước ta đã trải qua 15 kỳ Tổng tuyển cử. Mỗi kỳ bầu cử không chỉ là một mốc son lịch sử, mà còn là dịp để nhân dân phát huy quyền làm chủ, tự do lựa chọn những đại biểu đủ đức, đủ tài gánh vác việc dân, việc nước. Những thế hệ đại biểu ấy đã và đang kế thừa cơ nghiệp non sông, đáp ứng trọn vẹn yêu cầu và nhiệm vụ của mỗi giai đoạn cách mạng. Tiếp nối truyền thống vẻ vang đó, vào ngày 15/3/2026 tới đây, cử tri cả nước sẽ nô nức đi bỏ phiếu để bầu ra Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Trước thềm diễn ra “ngày hội non sông”, chúng tôi trân trọng gửi đến quý độc giả tuyến bài viết đặc biệt gồm 3 kỳ. Chuỗi bài viết sẽ đưa người đọc quay ngược không gian và thời gian, trở lại những trang sử vàng son để sống lại trong không khí hào hùng của những ngày đầu tiên đất nước độc lập, hay những ngày tháng sục sôi sau thống nhất. Từ đó, thắp lên niềm tự hào, ý thức trách nhiệm và trân trọng hơn giá trị của lá phiếu dân chủ trong kỳ bầu cử sắp tới. |
Ngày 6/1/1946 là ngày diễn ra cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, đánh dấu một mốc son lịch sử vĩ đại của dân tộc Việt Nam khi bắt đầu một kỷ nguyên mới mang tên: “Độc lập, tự do và dân chủ”. Sự kiện trọng đại này không chỉ mở đầu cho quá trình xây dựng một chế độ dân chủ mới, mà còn là sự khởi đầu và phát triển của Quốc hội - một thiết chế dân chủ, đóng vai trò trụ cột trong Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
Quay ngược dòng lịch sử, cuộc Tổng tuyển cử diễn ra chỉ 4 tháng kể từ ngày khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Với thắng lợi của Cách mạng tháng Tám, nhân dân ta đã đập tan xiềng xích của chế độ thực dân. Vào ngày 2/9/1945, thay mặt Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã long trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập. Mặc dù sự kiện Vua Bảo Ðại thoái vị vào ngày 30/8/1945 đã mang ý nghĩa thừa nhận chính quyền cách mạng, nhưng với tầm nhìn xa trông rộng, Chủ tịch Hồ Chí Minh thấu hiểu rằng Tổng tuyển cử là cần thiết để toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức gánh vác việc nước nhà.
Đặc biệt hơn cả, Tổng tuyển cử sẽ là minh chứng bảo đảm tính hợp pháp và tính chính thống của bộ máy nhà nước. Như một lẽ tất yếu, một nhà nước hợp pháp ra đời sẽ có vị trí trên thế giới, hoạt động trong nước với danh nghĩa, hiệu lực và hiệu quả cao hơn hẳn một Chính phủ lâm thời.
Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh cách mạng đang đứng trước thử thách “ngàn cân treo sợi tóc” với khó khăn chồng chất. Hơn nữa, nhân dân ta vừa mới thoát khỏi cuộc đời nô lệ của hàng nghìn năm phong kiến và gần trăm năm thuộc địa. Chính vì thế, khi đề nghị tổ chức Tổng tuyển cử được đưa ra, một số người đã tỏ ra lo lắng cuộc bầu cử sẽ “không có kết quả” do e ngại trình độ dân trí lúc bấy giờ còn nhiều bất cập.
Xóa bỏ mọi hoài nghi, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt niềm tin tuyệt đối vào nhân dân, khẳng định rằng nhân dân sẽ biết sử dụng lá phiếu của mình. Người có niềm tin mãnh liệt rằng Tổng tuyển cử nhất định thành công.
Lời kêu gọi đồng bào đi bỏ phiếu bầu Quốc hội đầu tiên của đất nước do Chủ tịch Hồ Chí Minh chấp bút. Ảnh: Tư liệu.
Để biến khát vọng thành hiện thực, các ban bầu cử đã được thành lập vươn tới tận các làng xã, do Ủy ban nhân dân các cấp trực tiếp đảm nhiệm. Trong giai đoạn này, nhiều người có tài, có đức đã xung phong ra ứng cử hoặc được quần chúng giới thiệu ứng cử. Các danh sách cử tri và ứng cử viên nhanh chóng được hoàn thành, niêm yết công khai.
Khắp mọi nơi, quần chúng nhân dân sôi nổi trao đổi, tranh luận và chất vấn nhằm lựa chọn ra những người xứng đáng nhất làm đại diện của mình, qua đó hạn chế tới mức cao nhất những phần tử cơ hội lợi dụng Tổng tuyển cử để tranh giành quyền chức.
Thể hiện lòng tôn kính tuyệt đối, tại Hà Nội lúc bấy giờ, 118 Chủ tịch các Ủy ban nhân dân và đại biểu các làng xã đã công bố một bản kiến nghị: “Yêu cầu Cụ Hồ Chí Minh được miễn phải ứng cử trong cuộc Tổng tuyển cử sắp tới vì Cụ đã được toàn dân suy tôn làm Chủ tịch vĩnh viễn của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”.
Tuy nhiên, để làm gương về tinh thần thượng tôn pháp luật, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư từ chối với lời lẽ vô cùng xúc động: “Tôi rất cảm động được đồng bào quá yêu mà đề nghị tôi không phải ra ứng cử, đồng bào các nơi khắc cử tôi vào Quốc hội. Nhưng tôi là một công dân của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nên tôi không thể vượt qua khỏi thể lệ của cuộc tổng tuyển cử đã định”.
Vào ngày 5/1/1946, một ngày trước khi diễn ra bầu cử, tờ báo Cứu Quốc đã đăng lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người tha thiết kêu gọi: “Ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình. Ngày mai, dân ta sẽ được tự do lựa chọn và bầu ra những người xứng đáng thay mặt cho mình và gánh vác việc nước”.
Bác cũng nhấn mạnh: “Ngày mai là một ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ. Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta... Ngày mai, mỗi người đều nên vui vẻ hưởng quyền lợi của một người dân độc lập, tự do”.
Bác Hồ bỏ phiếu bầu cử các lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Quốc hội. Ảnh: Tư liệu.
Sáng 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử vĩ đại đã chính thức diễn ra ở cả 71 tỉnh, thành phố trên cả nước lúc bấy giờ.
Tại trung tâm Hà Nội, nhân dân Thủ đô đã hăng hái tham gia bất chấp mọi sự phá hoại của kẻ thù. Đúng 7h sáng, tiếng chuông, tiếng trống từ các nhà thờ, chùa chiền cùng tiếng pháo nổ vang dội trên khắp các phố phường báo hiệu giờ lịch sử bắt đầu.
Hồi đó, phần lớn cử tri là người lao động và nội trợ. Song, nhờ phong trào bình dân học vụ, họ đã biết đọc và có thể tự tay mình viết được phiếu bầu. Một số ít chưa viết được thì nhờ bộ phận thư ký viết hộ.
Từ sáng sớm, dọc đường đi đến điểm bầu cử, thanh niên nam nữ thi nhau hát vang bài Tiến quân ca, bắt nhịp cho cả làng cùng đồng thanh hát. Các hộ gia đình đều treo cờ rực rỡ, ai cũng hân hoan thực hiện quyền làm chủ của mình để bầu lên một chính quyền mới của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
Mọi công tác tổ chức tại Hà Nội đều diễn ra vô cùng chu đáo. Từng khu vực bỏ phiếu đều có những sáng kiến tổ chức hợp lý riêng. Từ lối vào, lối ra, chỗ soát thẻ đi bầu, nơi viết phiếu cho đến nơi ghi số người đi bầu đều được xếp đặt một cách khoa học. Không khí tấp nập nhất diễn ra từ 7h đến 10h sáng với tốc độ bỏ phiếu rất nhanh. Có những nơi chỉ mới đến 11h trưa, trong số ngót 2.000 cử tri, đã có tới gần 1.500 người hoàn thành nghĩa vụ.
Nhân dân Thủ đô Hà Nội đi bỏ phiếu bầu cử vào ngày 6/1/1946. Ảnh: Tư liệu.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng như hàng chục vạn cử tri khác, đã thực hiện nghĩa vụ công dân của mình tại phòng bỏ phiếu số 10 nằm trên phố Hàng Vôi (nay là phố Lý Thái Tổ). Sau đó, Người còn đích thân đến thăm một số phòng bỏ phiếu ở các phố Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Trống, Thụy Khuê, làng Hồ Khẩu, và Ô Đống Mác. Xúc động thay, có những cụ già 70, 80 tuổi được con cháu cõng đi bỏ phiếu, hay nhiều người mù cũng nhờ người nhà dẫn đến tận hòm phiếu để tự tay làm nhiệm vụ.
Vượt qua bao hiểm nguy, cuộc bầu cử còn diễn ra thành công ngay cả tại những vùng đang có chiến sự ác liệt ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ.
|
Điều đặc biệt nhất trong cuộc tổng tuyển cử này là cuộc bầu cử tại Nam bộ. Lúc này, chính quyền non trẻ ra đời chưa “đầy tháng” thì quân xâm lược đã quay trở lại Sài Gòn. Giữa đêm 22/9/1945, quân Pháp đồng loạt tấn công các vị trí của chính quyền cách mạng và tiếng súng đáp trả cũng lập tức nổ vang khắp thành phố. Nhân dân Nam bộ và Sài Gòn với khí thế hào hùng và quyết tâm rực lửa đã đi trước trong cuộc kháng chiến chống thực dân. Sau đó, thực dân Pháp lần lượt chiếm đóng các thành phố, thị xã, các đường giao thông quan trọng ở Nam bộ và bắt đầu càn quét và bình định trên quy mô lớn. Cuộc kháng chiến của nhân dân miền Nam thật sự bắt đầu. Trong hoàn cảnh đó, tổ chức tổng tuyển cử tại Nam bộ đã thể hiện quyết tâm và ý chí mãnh liệt của đồng bào, đồng chí vùng đất phương Nam. Nam bộ là nơi nổ tiếng súng đầu tiên bắt đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, là nơi cuộc tổng tuyển cử diễn ra dưới mưa bom bão đạn của kẻ thù, là nơi mà ý chí và nguyện vọng của nhân dân ta được thể hiện qua từng lá phiếu thấm máu đào. Đối với nhân dân Nam bộ, bầu cử Quốc hội là một dịp thể hiện ý chí bảo vệ độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và quyết tâm kháng chiến chống xâm lược. Vượt qua bom đạn của kẻ thù để đi bỏ phiếu chính là một hình thức đấu tranh của nhân dân Nam bộ như Bác Hồ đã nói: “Về mặt chính trị, thì nhân dân dùng lá phiếu mà chống với quân địch. Mỗi lá phiếu cũng có sức lực như một viên đạn”. Tại Sài Gòn - Chợ Lớn, bất chấp sự kìm kẹp, khủng bố gắt gao của địch, hàng trăm cán bộ chia nhau đi các ngã, vào từng khu phố lập danh sách cử tri và vận động đồng bào tham gia bỏ phiếu đông đảo. Không có phòng bỏ phiếu cố định cho mỗi khu phố nhưng ở khu phố nào, kể cả các khu phố trung tâm, đều có cán bộ chiến sĩ đem thùng phiếu tới nhà, tới ngõ cho đồng bào bỏ phiếu. Cả Sài Gòn - Chợ Lớn có hàng trăm thùng phiếu như vậy. Ở những vùng do chính quyền kháng chiến kiểm soát, cử tri hồ hởi phấn khởi đi bỏ phiếu với tỉ lệ rất cao (Bạc Liêu 90,77%, Sa Đéc 93,54%...). Tại Tân An, máy bay Pháp xả súng bắn vào nơi quần chúng đi bỏ phiếu làm 14 người chết và nhiều người bị thương, nhiều nơi phải bỏ phiếu ban đêm, vậy mà có trên 90% cử tri đi bỏ phiếu. Nhân dân ta ai cũng muốn tận tay mình bỏ phiếu cho nền dân chủ Việt Nam. |
Đó là một cuộc bầu cử điển hình, ngày hội của toàn dân khi lần đầu tiên thoát khỏi ách nô lệ và được cầm trên tay lá phiếu chọn người đại diện cho ý chí của mình. Cuộc bầu cử thành công vượt mong đợi, trong đó Chủ tịch Hồ Chí Minh đạt số phiếu cao nhất với 98,4%.
Tính trên toàn quốc, cử tri đã trực tiếp bầu ra Quốc hội đầu tiên gồm 333 đại biểu. Trong đó, 57% số đại biểu thuộc các đảng phái yêu nước và cách mạng khác nhau. Đáng chú ý, 87% đại biểu là đại diện của tầng lớp công nhân, nông dân và chiến sĩ cách mạng; đồng thời có 10 đại biểu nữ và 34 đại biểu là đồng bào dân tộc thiểu số.
Sau Tổng tuyển cử, nhân dân bầu ra 333 đại biểu Quốc hội trong số hàng nghìn người ứng cử và đề cử. Ảnh: Tư liệu.
PGS.TS Đinh Xuân Thảo, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu lập pháp của Quốc hội, cho biết, cuộc tổng tuyển cử đã thu hút từ 80-95% cử tri tham gia, minh chứng cho việc: “Nếu khơi dậy được sức mạnh của nhân dân Việt Nam thì tất cả mọi kẻ thù đều có thể đánh thắng, mọi khó khăn có thể vượt qua”.
Trong lịch sử, đây là lần đầu tiên ở Đông Nam Á có một Quốc hội dân chủ được bầu theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đánh giá về sự kiện này, GS.TS Phạm Hồng Tung (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: “Đây là cuộc bầu cử theo thể chế, theo những nguyên tắc dân chủ đầu tiên, không chỉ trong lịch sử Việt Nam, mà trong lịch sử toàn châu Á, đưa chế độ của chúng ta xác lập sau Cách mạng tháng Tám thành chế độ cộng hòa dân chủ nhân dân được chính thức hóa, được chính đáng hóa theo những nguyên tắc, thể chế của nền dân chủ thế giới”.
Chỉ 5 tháng sau ngày giành độc lập, thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đã tạo thêm niềm tin vững chắc cho nhân dân đối với chính quyền. Nó không chỉ là lời tuyên bố đanh thép về vị thế của một Nhà nước Việt Nam độc lập, thống nhất, mà còn mang lại cho nước ta một Chính phủ thống nhất, một bản Hiến pháp tiến bộ và một hệ thống chính quyền đầy đủ danh nghĩa pháp lý để đại diện cho nhân dân trên trường quốc tế.
|
Tại Kỳ họp thứ Nhất của Quốc hội khóa I, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đúc kết ý nghĩa lịch sử của sự kiện vĩ đại này: Thắng lợi Tổng tuyển cử là “kết quả của sự hy sinh, tranh đấu của tổ tiên ta, nó là kết quả của sự đoàn kết anh dũng phấn đấu của toàn thể đồng bào Việt Nam ta... đoàn kết chặt chẽ thành một khối hy sinh không sợ nguy hiểm tranh lấy nền độc lập cho Tổ quốc”. Thắng lợi ngày 6/1/1946 chính là minh chứng trường tồn cho tinh thần yêu nước, khát vọng tự do và là bước phát triển nhảy vọt về thể chế dân chủ, mãi mãi tỏa sáng như một mốc son chói lọi trong dòng chảy lịch sử dân tộc. |
(Bài viết có tham khảo tư liệu từ các nguồn: (1) Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, NXB Chính trị Quốc gia - Sự Thật, Hà Nội, 2011; (2) Lịch sử Nam bộ kháng chiến, tập 1 (1945-1954), NXB Chính trị Quốc gia - Sự Thật, Hà Nội, 2010.)
