Những ngày đầu Xuân Bính Ngọ 2026, hàng nghìn người dân và du khách từ khắp nơi trong cả nước về xóm Cây Gạo, xã Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi dâng hương, dâng hoa tưởng nhớ cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng hướng đến Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh của ông (1/3/1906 - 1/3/2026).
Khu lưu niệm Thủ tướng Phạm Văn Đồng rộng 47.000 m² trưng bày hơn 1.529 tài liệu, hiện vật, hình ảnh đang được trưng bày, kể lại cuộc đời trọn vẹn vì nước, vì dân. Năm 2006, Khu lưu niệm được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VH-TT&DL) xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.
Công trình được xây dựng từ năm 2006 và mở rộng vào năm 2015, gồm khu A với các hạng mục: Nhà đón khách, phòng chiếu phim, phòng trưng bày; khu B với nhà thờ họ Phạm, nhà ở, khu mộ thân sinh; cùng hồ nước, đường nội bộ và những hàng cây xanh mát.
Hội viên Hội Nông dân tỉnh Quảng Ngãi tham quan, chụp ảnh tại Khu lưu niệm Thủ tướng Phạm Văn Đồng ngày 27/2/2026.
Ngay không gian chính là bức ảnh đen trắng ghi lại khoảnh khắc lịch sử giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch tháng 11/1968. Ánh mắt, thần thái của hai nhà lãnh đạo như còn lưu giữ tinh thần của một thời kỳ gian khó mà hào hùng.
Bức ảnh đen trắng (trên cùng) ghi lại khoảnh khắc lịch sử giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch tháng 11/1968.
Cây mai cổ thụ bung nở vàng rực đón Xuân Bính Ngọ 2026 trong khu vực nhà thờ họ Phạm của Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
Sinh ra trong một gia đình trí thức ở xóm Cây Gạo (xã Đức Tân, nay là xã Mộ Đức), Thủ tướng Phạm Văn Đồng sớm được hun đúc nền tảng học vấn và nhân cách. Cha ông, cụ Phạm Văn Nga, đỗ Cử nhân năm 1884, từng làm Thừa biện Bộ Lễ ở kinh thành Huế trước khi về quê dạy học.
Theo học Trường Quốc học Huế, ông nổi bật với năng khiếu tiếng Pháp, am hiểu văn học, triết học phương Tây. Năm 1925, khi cụ Phan Châu Trinh qua đời, ông tham gia phong trào bãi khóa của học sinh, sinh viên. Một năm sau, ông sang Trung Quốc dự lớp huấn luyện cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức và gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Từ đó, chàng thanh niên xứ Quảng dấn thân vào con đường cách mạng.
Chủ tịch Hổ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Vườn hoa Phủ Chủ tịch.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng (trái) và Đại tướng Võ Nguyên Giáp (phải) sau phiên họp Hội đồng Chính phủ tại Chiến khu Việt Bắc năm 1950.
Ông từng giữ cương vị Thủ tướng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và là Thủ tướng đầu tiên của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, tại vị suốt 32 năm (1955 - 1987) – dài nhất trong lịch sử. Trên cương vị đó, ông không chỉ là nhà điều hành Chính phủ trong những năm tháng chiến tranh và tái thiết, mà còn là một nhà văn hóa, nhà lý luận chính trị sâu sắc.
Được sống và làm việc gần gũi bên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Phạm Văn Đồng là một trong những người sớm nghiên cứu và viết về Người. Từ năm 1948, khi là Đặc phái viên của Trung ương Đảng và Chính phủ ở Nam Trung Bộ, ông đã viết tác phẩm “Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc”. Sau đó là hàng loạt bài viết, công trình nghiên cứu về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.
Giếng nước cổ và vườn cây ăn trái trong khu vực nhà thờ họ Phạm của Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
Bản sắc phong thần của triều Nguyễn cho bà Trần Thị Lương, thân mẫu thị giảng ông Phạm Văn Nga, thân sinh Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
Những tác phẩm ấy không chỉ là hồi tưởng mà còn là một hệ thống tri thức, đặt nền móng cho chuyên ngành Hồ Chí Minh học ở Việt Nam. Khi được đề nghị viết hồi ký về mình, ông từng khiêm nhường nói: “Tôi không viết hồi ký mà chỉ tập trung viết về Bác Hồ…”.
Hơn 10 năm trước, ông Nguyễn Tiến Năng – người có 28 năm làm thư ký, trợ lý cho Thủ tướng – đã trở về khu lưu niệm, trao tặng 12 cuốn sách do chính Thủ tướng Phạm Văn Đồng viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những trang sách ấy như nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, khắc họa một tấm gương bình dị mà vĩ đại.
Ông Nguyễn Tiến Năng, nguyên thư ký Thủ tướng Phạm Văn Đồng dâng hương tưởng nhớ ông tại Khu lưu niệm sáng 27/2/2026.
Ở tuổi gần 90, năm 1994, ông công bố tác phẩm “Văn hóa và đổi mới” – được xem như một “di chúc” tư tưởng. Ông viết: “Với tầm nhìn bao quát, phải thấy văn hóa là đổi mới, đổi mới là văn hóa, như vậy hai là một và một thành hai”.
Theo PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ, tư tưởng ấy đặc biệt sâu sắc: bản chất của văn hóa là đổi mới, và đổi mới chính là văn hóa. Quan điểm đó gần với lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Đổi mới phải bắt nguồn từ truyền thống dân tộc, tinh hoa thời đại và thực tiễn đất nước.
Tư tưởng ấy càng có ý nghĩa khi Đảng ta xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực của phát triển. Những gì Thủ tướng Phạm Văn Đồng trăn trở lúc sinh thời hôm nay vẫn còn nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng đất nước.
Một góc trưng bày trong khu lưu niệm dành riêng cho những bài phát biểu, bản thảo về tiếng Việt. Ông từng nhấn mạnh: “Tiếng Việt còn thì dân tộc còn; tiếng Việt trong sáng thì dân tộc phát triển”.
Tháng 2/1966, giữa lúc chiến tranh leo thang ác liệt, Thủ tướng vẫn tổ chức hội nghị ba ngày tại Hà Nội bàn về giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Ông phân tích sâu sắc về chức năng giao tiếp và tư duy của ngôn ngữ, nhấn mạnh việc tiếp thu tinh hoa nhân loại để làm giàu tiếng Việt, nhưng không đánh mất bản sắc.
Trong khu trưng bày còn có chiếc xe Volga M-24 – dòng xe từng được xem là biểu tượng của công nghiệp ôtô Liên Xô thập niên 1970. Đây là phương tiện đưa đón Thủ tướng trong thời gian đương chức. Sau khi ông nghỉ hưu, xe được lưu giữ tại Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Phủ Chủ tịch trước khi bàn giao cho Quảng Ngãi năm 2009.
Nhưng điều người dân nhớ nhất về ông không phải là chiếc xe hay quà tặng ngoại giao như thanh kiếm do Hải quân Liên Xô trao tặng, mà là lối sống giản dị, thanh bạch. Theo ông Nguyễn Tiến Năng, trừ những dịp ngoại giao đặc biệt, Thủ tướng quan niệm chỉ cần ăn mặc lịch sự, gọn gàng là đủ. Tác phong làm việc, cách ứng xử của ông đều thấm đẫm tinh thần bình dị gần gũi, nhân văn.
Khu lưu niệm được bao quanh cánh đồng quê xóm Cây Gạo xanh mướt – nơi ông từng nhiều lần trở về thăm họ hàng, bạn bè thuở thiếu thời. Trước anh linh Thủ tướng, ông Nguyễn Tiến Năng cùng lãnh đạo địa phương đã dâng hương, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, đồng thời mong muốn Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Mộ Đức tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh.
Giữa không gian xanh mát của khu lưu niệm, giữa những trang tài liệu đã ngả màu thời gian, cuộc đời Thủ tướng Phạm Văn Đồng hiện lên không chỉ là hành trình của một nhà lãnh đạo xuất sắc, mà còn là câu chuyện về một nhân cách lớn – người luôn tin rằng văn hóa là cội nguồn sức mạnh dân tộc. Và chính từ mảnh đất quê hương bình dị này, tầm nhìn chiến lược của Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã vươn xa cùng lịch sử đất nước.
