Giữ lửa hồng gốm mộc: Nơi cha đúc hình hài, con tô sắc mới

Mùa tháng Năm oi bức, người thợ già vẫn miệt mài bên lò lửa đỏ rực, lưu giữ hồn đất qua nửa thế kỷ thăng trầm. Hành trình gốm mộc độc đáo ấy chính là khát vọng “thay áo mới” cho chú heo đất truyền thống thân thương của hai thế hệ.

Ngược lên phía Bắc TP.HCM lớn, đất Bình Dương xưa – cái nôi của những làng nghề truyền thống.

Trong đó, nghề gốm âm thầm giữ lửa qua bao thế hệ, biến thớ đất thô thành những sản phẩm tinh xảo.

Ở mảnh đất Tân Phước Khánh, P.Tân Uyên buổi sớm, thanh âm quen thuộc lại rộn rã ngày mới.

Nhịp sống thường nhật bắt đầu khi tiếng máy đánh đất ù ù vang lên, đánh thức cả không gian tĩnh lặng. Nơi góc xưởng mộc mạc, bóng dáng chú Bảy Hiệp - nghệ nhân làm gốm hiện lên thật dung dị. Ông là người làm cốt heo đất bằng khuôn thạch cao đổ rót truyền thống suốt mấy mươi năm.

Ngược dòng thời gian hơn nửa thế kỷ trước về vùng đất Tân Phước Khánh. Thuở ấy, những lò gạch nung bắt đầu đỏ lửa giữa lòng thị xã Tân Uyên; sự kiện này đã khai sinh ra làng nghề độc đáo giữa thủ phủ gốm sứ Bình Dương. Kể từ đó, nghề làm heo đất chính thức hình thành và gắn kết với bao ký ức người dân.

Tiếng khuôn đúc thạch cao lộc cộc vang vọng, rộn ràng gõ nhịp nơi góc xưởng cũ kỹ.

Gần bên là lò gốm rừng rực lửa hồng, lách tách phả ra làn khói bảng lảng giăng mờ nhân ảnh.

Xưởng đất thinh lặng đến độ ta có thể nghe rõ âm thanh chắt lọc trong từng thớ đất mịn.

Suốt hơn 50 năm qua, dòng chảy của đất mịn nơi đây chưa bao giờ ngừng dù trải qua bao thăng trầm thời cuộc. Người Tân Uyên luôn tự hào là nơi đúc cốt, tạo hình dáng ban đầu cho sản phẩm. Họ chính là những người thổi phần hồn thô mộc đầu tiên cho từng chú heo đất xinh xắn. Để rồi từ đây, chúng xuôi dòng về Lái Thiêu, Thuận An để được “tô son, điểm phấn” rực rỡ.

Hai vùng đất ấy tuy cách xa nhau nhưng cùng chung hành trình giữ gìn di sản. Họ đã khéo léo cùng nhau bảo tồn chiếc nôi ký ức tuổi thơ, mảnh sân thanh xuân biết bao thế hệ người Việt trên khắp mọi miền đất nước. Những chú heo đất không đơn thuần là món đồ chơi, mà là cả khung trời kỷ niệm.

Đất sét thô được khai thác về, phơi khô rồi đập, đầm thành những mảnh vụn nhỏ.

Để thành khối hình hoàn hảo, nguyên liệu thô phải trải qua công đoạn khắt khe.

Quá trình kiên trì ấy giúp đạt đến độ sạch tuyệt đối trước khi đổ vào khuôn đúc tạo hình.

Thế nhưng, từ ngôi làng từng có cả trăm hộ cùng nhau đỏ lửa sưởi ấm đêm thâu, theo thời gian và sự khắc nghiệt của cơ chế thị trường, làng nghề gốm thưa thớt dần. Tiếng gõ khuôn thạch cao quen thuộc thuở nào nay chỉ còn vài nhịp lạc lõng theo bóng chiều nghiêng nắng, xiên xiên đổ dài lên nền đất.

Nhiều lò gốm không còn đỏ lửa, nhiều nghệ nhân buộc phải rẽ lối tìm sinh kế mới giữa dòng đời hối hả. Nhưng tại cơ sở của chú Phan Văn Hiệp, ngọn lửa nghề vẫn bền bỉ cháy sáng vượt bao gian khó. Người thợ già có thâm niên hơn 30 năm tuổi nghề vẫn nâng niu từng chút đất như báu vật.

Sự nhẫn nại ấy cũng như lòng người Tân Phước Khánh trước với bao biến động đời thường.

Trong gian xưởng cũ nương náu bóng thời gian, hình ảnh người công nhân xúc đất, gạn lọc tạp chất hiện lên thật tỉ mỉ. Quy trình chuẩn bị nguyên liệu đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo. Từng chút một, lớp đất thô kệch được gạn lọc sạch để trở thành thứ nguyên liệu tinh khiết nhất.

Cả cuộc đời người nghệ nhân già đã gắn liền với lấm lem bùn đất, dành trọn tình yêu cho những chú heo nung đỏ sắc gốm mộc mạc quê nhà. Bên cạnh ông nay còn có bé Vy, cô con gái nhỏ ngày nào còn lẫm chẫm tập đi, nay đã vững vàng mang theo ước mơ tươi mới của thế hệ trẻ.

Đau đáu với nghề gốm truyền thống đang dần mai một, Vy luôn ước ao được "thay áo mới" cho những chú heo đất vốn đã quá đỗi quen thuộc.

Phan Thảo Vy con gái chú Bảy chia sẻ, sau khi tốt nghiệp, Vy không chọn ở lại thành phố lớn ồn ào hoa lệ, cô gái trẻ quyết định trở về xưởng gốm cũ kỹ của người cha thân yêu như để tìm lại nguồn cội làng nghề. Để thổi vào hình hài mộc mạc ấy những nét vẽ mang hơi thở đương đại đầy cá tính.

Cô muốn biến mỗi chú heo thành một món đồ trang trí nhỏ mang tính nghệ thuật, để người trẻ không chỉ dùng để tiết kiệm mà còn muốn nâng niu, giữ gìn như một ký ức đẹp.

Trải qua thăng trầm họ vẫn giữ vẹn nguyên sắt son với nghề truyền thống cha ông.

Nhìn cảnh quê mộc mạc chìm dần vào buổi chiều hôm, lòng người lữ khách không khỏi dâng lên niềm xúc động trước tình yêu nghề của hai thế hệ. Người cha cẩn trọng đổ rót thạch cao, còn cô con gái vác heo ra sân, hong nắng gió tảo tần sớm hôm.

Hai bóng hình một già một trẻ cứ thế nương tựa vào nhau, gắn bó vào đất mẹ bao dung để dệt nên những mảng màu cuộc sống tuy bình dị nhưng phấn khởi lòng người.

Chú Bảy Hiệp trải lòng: “Nghề ông cha để lại từ xưa đến giờ, mình đã nhận ơn huệ của đất thì phải bám lấy nó, gắn bó trọn đời không bỏ”.

Người đàn ông đã bước quá tuổi lục tuần trầm ngâm tâm sự, năm nay giá thành nguyên liệu tăng cao mà đơn hàng lại giảm mạnh rõ rệt. Quanh đây hiện chỉ còn khoảng vài lò miệt mài nổi lửa, xóm làng giờ vắng tiếng gõ khuôn xưa khiến lòng ông không khỏi nao nao.

Thế nhưng, dù thực tế kinh tế khó khăn, gia đình chú Bảy vẫn quyết tâm bám trụ, bởi ông tự dặn lòng, khó khăn đến mấy cũng phải giữ ngọn lửa nghề truyền lại cho con cháu mai sau tiếp bước.

Nổi niềm đau đáu giữ nghề của chú Bảy nay đã có truyền nhân, anh Đỗ Văn Tuấn - người cháu ruột theo chú từ thuở còn đánh vần vẽ chữ.

Anh Tuấn tự hào khoe, 40 năm tuổi đời, cũng gần ngần ấy năm tuổi nghề, nay có thể cáng đáng mọi công việc nặng nhọc thay cho chú Bảy. “Mà ông chú cứ siêng làm, lụi cụi sớm hôm suốt buổi”, anh Tuấn tặc lưỡi thương mến.

Sản phẩm mộc sau khi ra khuôn được phơi nắng tự nhiên để heo đất khô đều, không bị nứt nẻ.

Mấy chục năm qua, thế giới của chú Bảy lấm lem bùn đất và những gam màu đỏ vàng xanh cơ bản tượng trưng cho may mắn, phú quý.

Đứng bên cạnh cha, Vy nhẹ nhàng phân tích, thị hiếu người tiêu dùng thời nay đã nhiều thay đổi. Nếu cứ giữ mãi lớp sơn cũ kỹ, sản phẩm sẽ dần bị lãng quên giữa rừng sản phẩm nhập ngoại rẻ tiền. Vì vậy, cô mong muốn khoác lên cho heo đất chiếc áo mới mang sắc màu pastel hiện đại.

Thế nên, bằng những nét cọ tỉ mỉ và tài hoa, biểu cảm chú heo đất dần sống động hơn. Từng nét mắt, nét môi hiện lên rõ ràng, thổi hồn vào những sản phẩm thô mộc quê nhà. Cuối cùng, chữ Tài Lộc, An Khang được viết nắn nót kết hợp cùng các dải hoa văn, đốm màu trang trí tinh tế.

Những chú heo xinh xắn được đóng gói trên những chuyến xe tỏa về mọi miền đất nước, hoặc theo chân du khách gần xa làm thức quà quê mộc mạc chân tình.

Người cha già chợt nhận ra chất đất mịn của xứ mình vẫn vẹn nguyên giá trị hồn cốt muôn đời, chỉ có chiếc áo của tụi nhỏ là thay đổi. Chú mĩm cười, thừa nhận rằng thế hệ trẻ bây giờ nhạy bén và thông minh hơn thế hệ trước nhiều.

Buổi hoàng hôn buông rèm, chú Bảy lặng lẽ ngồi xuống bàn làm việc, cầm chiếc cọ nhỏ nhẹ nhàng sửa lại nét vẽ mắt heo cho thật tròn trịa, sắc sảo bằng kinh nghiệm hơn nửa đời người.

Trong gian xưởng cũ vương bóng chiều tịch mịch, khoảnh khắc người cha già cặm cụi nắn nót từng nét cọ cùng cô con gái chính là lúc truyền thống và hiện đại hòa cùng nhịp điệu. Người cha đã cho heo đất một hình hài son sắt, kiên cường qua bao năm tháng cuộc đời; còn người con vẽ tiếp những ước mơ thời đại mới đầy hoài bão, để ngọn lửa nghề luôn cháy sáng vẹn nguyên.