Ẩn mình giữa phố thị Gò Công, ngôi nhà cổ hơn trăm năm tuổi vẫn giữ nguyên vẻ trầm mặc của thời gian.
Giữa lòng thành phố Gò Công, tỉnh Tiền Giang (nay thuộc phường Long Thuận, tỉnh Đồng Tháp), Nhà Đốc Phủ Hải hiện lên như một dấu son lộng lẫy của kiến trúc Nam Bộ cuối thế kỷ XIX. Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm lịch sử, ngôi nhà cổ vẫn gần như giữ nguyên dáng vẻ ban đầu, trở thành một di tích văn hóa - lịch sử quý giá của vùng đất phương Nam.
Gò Công là vùng đất không quá rộng lớn nhưng lại sở hữu nhiều di tích cấp quốc gia tiêu biểu như cụm di tích Đền thờ - Lăng mộ - Tượng đài Anh hùng dân tộc Trương Định, Đền thờ Đức Quốc Công Phạm Đăng Hưng - Lăng Hoàng gia và đặc biệt là Nhà Đốc Phủ Hải, một công trình kiến trúc cổ độc đáo, mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Đông - Tây.
Ngôi nhà được xây dựng vào khoảng năm 1890 bởi Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Hải. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, công trình đã gây ấn tượng bởi vẻ trầm mặc, cổ kính với lớp sơn vàng đặc trưng và kiến trúc mặt tiền mang phong cách châu Âu. Những vòm cửa hình vòng cung, các mảng phù điêu chạm nổi họa tiết tứ linh, chim muông, hoa trái được trang trí công phu, tạo nên vẻ uy nghi cho dinh thự của một gia đình danh giá.
Thế nhưng, khi bước vào bên trong, không gian lại mang đậm phong cách truyền thống Việt Nam. Sảnh chính được thiết kế theo kiểu nhà ba gian hai chái, mái lợp ngói âm dương, toàn bộ hệ thống mái được nâng đỡ bởi 36 cột gỗ quý chạm khắc tinh xảo.
Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc phương Tây ở phần tiền sảnh và lối kiến trúc Á Đông bên trong đã tạo nên một tổng thể độc đáo, phản ánh sự giao thoa văn hóa trong đời sống Nam Bộ cuối thế kỷ XIX.
Đến thăm nhà Đốc Phủ Hải vào một trưa nắng gắt, cảm giác oi bức của tháng Giêng dường như dịu lại khi bước vào khuôn viên rợp bóng cây.
Theo trông nom ngôi nhà, ngôi nhà gần như vẫn giữ nguyên cấu trúc ban đầu. “Nhà chưa tu sửa lớn lần nào, chỉ có thay lại phần ngói do bị dột. Từ dàn cột, gạch nền đến các vật dụng trong nhà hầu như vẫn còn nguyên như xưa”, ông chia sẻ.
Bên trong ngôi nhà, nhiều vật dụng cổ vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn: những bộ tủ, bàn ghế khảm xà cừ tinh xảo, bàn đá cẩm thạch, đồ sứ Trung Hoa và Việt Nam từ thế kỷ XVIII. Đặc biệt, nhiều món đồ gỗ được chế tác theo phong cách cổ điển Pháp, được các nghệ nhân chạm nổi hoặc khảm xà cừ với kỹ thuật điêu luyện.
Trong số đó, nổi bật nhất là chiếc giường Thất Bảo được lát hoàn toàn bằng đá cẩm thạch, phần chân giường chạm hoa văn và khảm xà cừ tinh xảo. Các bộ bàn ghế trong nhà cũng được thiết kế theo kiểu Louis của Pháp, nhưng lại được thợ thủ công Việt Nam chế tác từ gỗ quý, tạo nên nét giao thoa đặc sắc giữa hai nền văn hóa.
Một điểm độc đáo khác của ngôi nhà là hệ thống tranh khảm xà cừ mô tả 24 tích truyện về lòng hiếu thảo trong văn hóa phương Đông. Những bức tranh này không chỉ thể hiện tài nghệ của các nghệ nhân xưa mà còn phản ánh quan niệm sống của chủ nhân ngôi nhà - coi trọng lễ nghĩa, đạo hiếu và truyền thống gia đình.
Theo nhiều tư liệu, ngôi nhà gắn liền với bà Trần Thị Sanh, phu nhân của Trương Định. Trước khi được xây dựng khang trang như hiện nay, nơi đây chỉ là căn nhà ba gian lợp lá của gia đình bà Sanh - một gia đình giàu có và có nhiều đóng góp trong quá trình khai phá vùng đất phương Nam.
Tại chính ngôi nhà này, bà Trần Thị Sanh gặp gỡ và nên duyên với Trương Định khi ông vào Nam lập nghiệp. Với tiềm lực kinh tế lớn, bà đã tích cực hỗ trợ chồng xây dựng căn cứ Tân Hòa và nhiều đồn lũy chống quân Pháp ở Nam Kỳ. Trong thời gian khởi nghĩa, Trương Định thường lui tới đây để bàn việc quân cơ. Sau khi ông tuẫn tiết năm 1864 tại Gia Thuận, bà Sanh vào chùa quy y và giao lại ngôi nhà cho con cháu chăm nom.
Sau đó, con riêng của bà là Dương Thị Hương cùng con rể đã tu sửa lại nhà theo kiểu ba gian hai chái. Về sau, dinh thự được truyền lại cho Nguyễn Văn Hải - người giữ chức Đốc phủ sứ - và từ đó ngôi nhà mang tên Nhà Đốc Phủ Hải.
Cuối thế kỷ XIX, ông cho xây thêm tiền sảnh theo phong cách Roman và mở rộng khu nhà ở. Đầu thế kỷ XX, công trình tiếp tục được trùng tu với tường rào sắt và lẫm lúa lớn phía sau, tiêu tốn khoảng 10.000 giạ lúa.
Trải qua nhiều biến động, ngôi nhà từng có thời gian bị bỏ hoang. Đến năm 2000, hậu duệ của Đốc Phủ Hải từ Pháp trở về và quyết định giao lại cho Nhà nước quản lý để bảo tồn. Trước đó, giai đoạn 1980 - 1999, nơi đây được sử dụng làm nhà truyền thống của thị xã Gò Công. Năm 1994, công trình được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Ngày nay, những ngôi nhà cổ có kiến trúc kết hợp hài hòa giữa phong cách Á Đông và Roman như Nhà Đốc Phủ Hải không còn nhiều ở Việt Nam. Trải qua hơn một thế kỷ, công trình vẫn giữ được nét đẹp cổ kính, trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách khi đến Tiền Giang.
Không chỉ là một di tích lịch sử, nơi đây còn được chọn làm bối cảnh cho nhiều bộ phim mang đậm chất miền Tây sông nước như Nợ đời, Lòng dạ đàn bà, Khóc thầm hay Cay đắng mùi đời.
Gìn giữ hơn trăm năm qua, Nhà Đốc Phủ Hải hôm nay không chỉ là niềm tự hào của người dân Gò Công mà còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa quý giá của vùng đất phương Nam. Mỗi bước chân ghé thăm dường như đều chạm vào một phần ký ức lịch sử – nơi nếp sống phong lưu, trọng lễ nghĩa của một thời vàng son vẫn còn lặng lẽ hiện diện trong từng chi tiết kiến trúc cổ kính.
