Sau gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, những ngày đầu tháng 6 này, mộ chôn tập thể liệt sĩ được tìm thấy kỳ diệu ở khu vực phía Tây Quảng Ngãi(Kon Tum cũ) từ hai bức ảnh cũ do cựu binh Mỹ cung cấp.
Theo kế hoạch, ngày mai( 5/6), Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Ngãi sẽ tổ chức Lễ dâng hoa, dâng hương và khai quật, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh thuộc địa bàn phường Đắk Cấm và phường Kon Tum.
Thời gian khai quật tìm kiếm, quy tập dự kiến diễn ra hai tuần. Đó là hành trình đi tìm ký ức, tìm đồng đội và tìm lại những người con của Tổ quốc đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Trước khi cuộc tìm kiếm, khai quật được triển khai, toàn bộ khu vực nghi vấn đã được khảo sát bằng radar xuyên đất nhằm phát hiện các dấu hiệu bất thường dưới lòng đất. Khi xác định được vị trí nghi vấn, lực lượng chức năng sẽ bóc tách từng lớp đất bằng máy xúc.
Nếu phát hiện dấu hiệu sinh học hoặc di vật liên quan đến liệt sĩ, công tác khai quật sẽ chuyển sang thực hiện thủ công để bảo đảm không bỏ sót bất kỳ dấu tích nào.
Bức ảnh chụp toàn cảnh Biệt khu 24 trong chiến tranh, trong đó vị trí rãnh thoát nước được đánh dấu bằng nét bút màu xanh, được cho là nơi chôn cất tập thể các liệt sĩ. Ảnh: Cựu binh Mỹ cung cấp cho cơ quan chức năng.
Giai đoạn đầu, việc tìm kiếm tập trung tại khu đất trống rộng khoảng 900m² ở góc đông bắc Nghĩa trang liệt sĩ phường Đắk Cấm và đoạn đường Trường Chinh từ số nhà 206 đến 282. Đây được xem là khu vực thuận lợi nhất để triển khai máy móc và các phương tiện chuyên dụng.
Phía sau cuộc tìm kiếm hôm nay là một câu chuyện kéo dài suốt nhiều năm, bắt đầu từ hai bức ảnh đặc biệt. Cuối năm 2021, ông Bob Connor, cựu trung sĩ cảnh sát bảo vệ sân bay Biên Hòa trong thời chiến, nhận được thông tin từ một cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Kon Tum vào tháng 2/1968. Người này kể rằng sau một trận đánh ác liệt trong dịp Tết Mậu Thân, quân đội Mỹ đã chôn cất tập thể khoảng 70 đến 90 chiến sĩ quân giải phóng trong một rãnh thoát nước nằm giữa Biệt khu 24 và trại MACV Kon Tum.
Điều quý giá hơn cả là Cựu binh Mỹ Bob Connor đã cung cấp hai bức ảnh tư liệu hiếm hoi. Một bức ghi lại cảnh chôn cất các chiến sĩ bên rãnh thoát nước ven đường. Bức còn lại chụp toàn cảnh Biệt khu 24, trong đó vị trí hố chôn tập thể được đánh dấu bằng nét bút màu xanh.
Từ những manh mối mong manh ấy, ông Bob Connor cùng kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ đã bắt đầu hành trình đối chiếu bản đồ quân sự, ảnh vệ tinh, sơ đồ tác chiến và lời kể của các nhân chứng để xác định vị trí khu mộ tập thể.
Những dữ liệu thu thập được sau nhiều năm nghiên cứu đã mang đến kết quả đầy hy vọng. Cuối tháng 5 vừa qua, tại hội thảo xác minh thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ do Ban Chỉ đạo Quân khu 5 và Ban Chỉ đạo tỉnh Quảng Ngãi phối hợp tổ chức, các chuyên gia, nhà nghiên cứu và cựu chiến binh đã thống nhất nhận định rằng các dấu hiệu về khu mộ tập thể là hoàn toàn có cơ sở.
Theo các tài liệu nghiên cứu, khoảng 70 đến 90 cán bộ, chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24A, Mặt trận B3 đã anh dũng hy sinh trong trận đánh ngày 2/2/1968. Sau trận chiến, thi thể các chiến sĩ được quân đội Mỹ chôn cất trong những rãnh thoát nước ven đường.
Sơ đồ vẽ các hướng tiến công của các đơn vị tiến công vào thị xã Kon Tum trong Tết Mậu Thân 1968 (Sách lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh Kon Tum 1945 - 2010) - Ảnh tư liệu hội thảo.
Những chứng cứ lịch sử ấy càng được củng cố bởi các phát hiện thực địa nhiều năm trước. Năm 2001, trong lúc đào hố dựng cột điện tại khu vực ngã ba Trường Chinh - Hàm Nghi, người dân đã phát hiện 8 hài cốt liệt sĩ nằm dọc theo một rãnh nước. Đến năm 2008, thêm 22 hài cốt liệt sĩ tiếp tục được tìm thấy khi người dân đào móng nhà trên đường Trường Chinh.
Điều đáng chú ý là các vị trí phát hiện hài cốt năm 2001 và 2008 đều nằm trên cùng một trục tuyến với khu vực được xác định từ hai bức ảnh của cựu binh Mỹ.
Theo Đại tá Mai Kim Bình, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi, việc tổng hợp các nguồn sử liệu, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa cho thấy số liệt sĩ hy sinh tại khu vực này có thể lên đến hơn 150 người. Riêng tại hai rãnh mộ được xác định trong nghiên cứu của nhóm Việt Nam - Hoa Kỳ, ước tính vẫn còn khoảng 30 đến 50 hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập.
Những con số ấy không chỉ là dữ liệu lịch sử. Đó là những cuộc đời đã dừng lại ở tuổi thanh xuân. Là những người con đã gửi lại tuổi trẻ nơi chiến trường để đất nước có ngày hòa bình. Và cũng là những người mẹ, người cha, người vợ, người con vẫn mòn mỏi chờ đợi suốt gần sáu thập niên qua.
Tại hội thảo xác minh thông tin, nhiều cựu chiến binh từng trực tiếp tham gia chiến dịch Mậu Thân 1968 đã xúc động xác nhận Trung đoàn 24A chính là lực lượng chủ công tiến công vào Biệt khu 24 và khu cố vấn Mỹ. Sau trận đánh, nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh ngay tại trận địa và chưa thể được đồng đội đưa ra ngoài để mai táng.
Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Phó Chính ủy Quân khu 5 khẳng định các nguồn thông tin, tài liệu lịch sử, kết quả nghiên cứu và dấu tích thực địa đều có độ tin cậy cao, đủ cơ sở để triển khai tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh.
Gần 60 năm đã trôi qua kể từ mùa xuân lịch sử năm ấy. Những cánh rừng, những con đường và cả vùng đất từng rung chuyển bởi bom đạn nay đã đổi thay. Nhưng ký ức về những người lính ngã xuống vì Tổ quốc vẫn chưa bao giờ phai nhạt.
Và giờ đây, từ hai bức ảnh được lưu giữ qua nửa vòng trái đất, một hành trình tri ân đang tiếp tục được nối dài. Dưới lớp đất sâu của thời gian, biết đâu những người đồng đội năm xưa vẫn đang chờ được trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay của những người thân yêu.
Cuộc tìm kiếm hôm nay không chỉ nhằm tìm lại hài cốt các liệt sĩ. Đó còn là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, là lời tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã hiến dâng cả cuộc đời cho hòa bình và độc lập của dân tộc.
Văn phòng Chính phủ vừa có văn bản truyền đạt ý kiến của Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà - Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ - đề nghị Đại học Quốc gia TP.HCM tạo điều kiện để các giảng viên thuộc bộ môn vật lý địa cầu, khoa vật lý - vật lý kỹ thuật - tham gia hoạt động khảo sát, khai quật, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại phường Kon Tum và Đăk Cấm (tỉnh Quảng Ngãi). Theo chỉ đạo, các chuyên gia sẽ sử dụng radar quét ngầm cùng nhiều thiết bị chuyên dụng khác nhằm hỗ trợ xác định các vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ, góp phần đẩy nhanh công tác tìm kiếm, quy tập trên địa bàn các tỉnh phía Nam.
Văn phòng Chính phủ đề nghị Đại học Quốc gia TP.HCM phối hợp cùng các trường đại học, viện nghiên cứu thành viên tiếp tục rà soát, lựa chọn thêm các giảng viên, nhà khoa học có chuyên môn phù hợp; đồng thời tạo điều kiện về thời gian, nhân lực và trang thiết bị để tham gia các hoạt động nghiên cứu, khảo sát, khai quật và tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Việc huy động đội ngũ chuyên gia khoa học cùng các thiết bị công nghệ hiện đại nằm trong nỗ lực triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", kéo dài đến ngày 27-7-2027.
