TP.HCM thử cơ chế đưa sản phẩm khoa học ra thị trường

TP.HCM đặt mục tiêu trong 3 năm đưa ít nhất 10 sản phẩm khoa học – công nghệ ra thị trường. Con số không lớn, nhưng phản ánh một vấn đề quan trọng hơn: làm thế nào để kết nối năng lực nghiên cứu của các viện, trường với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.

Sáng 13/3, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM triển khai đề án thí điểm thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước.

Theo kế hoạch, thành phố đặt mục tiêu trong vòng 3 năm đưa ít nhất 10 sản phẩm khoa học – công nghệ ra thị trường, đồng thời nâng tỷ lệ khai thác thương mại tài sản trí tuệ lên khoảng 8–10%.

Đề án bắt đầu với danh mục 54 sản phẩm khoa học – công nghệ do 29 tổ chức đăng ký tham gia. Tổng kinh phí triển khai dự kiến hơn 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 200 tỷ đồng cho các hoạt động hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm sản phẩm, đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ và chuẩn bị các bước thương mại hóa.

Danh sách này cho thấy sự tham gia của nhiều cơ sở nghiên cứu lớn như Đại học Bách khoa, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Công nghệ Thông tin thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Nông Lâm TP.HCM, Viện Sinh học nhiệt đới hay Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM.

Các sản phẩm tập trung ở những lĩnh vực công nghệ được xem là chiến lược như UAV và kinh tế tầm thấp, trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số, đô thị thông minh, công nghệ sinh học, y sinh và nông nghiệp công nghệ cao.

Một số công nghệ tiêu biểu có thể kể đến như giác mạc sinh học từ mô heo khử tế bào do Đại học Y Dược TP.HCM phát triển, vật liệu hydrogel cầm máu trong cấp cứu của Đại học Khoa học Tự nhiên hay công nghệ CAR-T điều trị ung thư huyết học của Công ty Việt Nam Gene – Cell Technology.

Ở nhóm công nghệ số, nhiều giải pháp hướng đến ứng dụng trực tiếp trong quản lý đô thị và y tế cũng được đăng ký tham gia chương trình, như nền tảng bản sao số (digital twin) cho quản lý đô thị thông minh, hệ thống quan trắc môi trường không khí bằng IoT, nền tảng AI dự báo dịch bệnh hay hệ thống khám chữa bệnh từ xa.

Tuy nhiên, việc TP.HCM phải triển khai một đề án riêng cho thấy một thực tế: khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường vẫn còn khá lớn.

Theo số liệu của Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, trong giai đoạn 2014–2018 chỉ khoảng 13% nhiệm vụ khoa học – công nghệ được thương mại hóa thành công. Hiện nay tỷ lệ này chỉ khoảng 5%, trong khi khoảng 37% kết quả nghiên cứu đã sẵn sàng chuyển giao nhưng chưa được đưa vào thực tiễn.

Số doanh nghiệp khởi nguồn từ viện nghiên cứu và trường đại học (spin-off) cũng chỉ chiếm khoảng 3% tổng số startup của thành phố.

Những con số này cho thấy hệ sinh thái nghiên cứu của TP.HCM có năng lực khoa học đáng kể, nhưng các khâu trung gian để chuyển đổi tri thức thành sản phẩm thị trường vẫn còn thiếu.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là cấu trúc doanh nghiệp của thành phố. Hiện hơn 95% doanh nghiệp thuộc nhóm nhỏ và vừa, khiến khả năng hấp thụ công nghệ mới còn hạn chế.

Bên cạnh đó, các tổ chức trung gian như môi giới công nghệ, định giá tài sản trí tuệ hay các đơn vị kết nối viện – trường với doanh nghiệp vẫn chưa phát triển tương xứng với quy mô nghiên cứu của thành phố.

Ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, cho biết nhiều kết quả nghiên cứu đã sẵn sàng chuyển giao nhưng vẫn bị “kẹt” ở khâu định giá, giao quyền khai thác hoặc do tâm lý e ngại rủi ro trong quá trình triển khai.

Đề án thí điểm lần này được thiết kế với 6 nhóm giải pháp chính sách, tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế định giá tài sản khoa học – công nghệ, xây dựng cơ chế giao quyền khai thác linh hoạt cho tổ chức và cá nhân, hỗ trợ kinh phí hoàn thiện công nghệ và thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro trong hoạt động đổi mới sáng tạo.

Một điểm đáng chú ý là phần vốn ngân sách đã đầu tư trước đó vào nhiệm vụ khoa học – công nghệ sẽ không tính vào tỷ lệ đối ứng của doanh nghiệp. Cơ chế này nhằm giảm gánh nặng tài chính, khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào các giai đoạn phát triển sản phẩm.

Cách tiếp cận này phần nào tương đồng với mô hình thương mại hóa công nghệ tại nhiều đô thị khoa học trên thế giới.

Tại Boston (Mỹ), các trường đại học lớn như MIT hay Harvard duy trì hệ thống văn phòng chuyển giao công nghệ (Technology Transfer Office) có vai trò định giá sáng chế, tìm kiếm đối tác doanh nghiệp và hỗ trợ hình thành startup. Ở Seoul (Hàn Quốc), chính quyền thành phố cũng xây dựng các trung tâm trung gian nhằm kết nối viện nghiên cứu với doanh nghiệp công nghệ.

Điểm chung của các mô hình này là sự hiện diện của các tổ chức trung gian chuyên nghiệp, giúp giảm rủi ro cho cả nhà khoa học và doanh nghiệp trong quá trình đưa công nghệ ra thị trường.

Trong bối cảnh đó, đề án của TP.HCM có thể được xem là một bước thử nghiệm nhằm hoàn thiện những “mắt xích” còn thiếu trong chuỗi đổi mới sáng tạo của thành phố.

Phát biểu tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường cho rằng việc ban hành đề án chỉ là bước khởi đầu, điều quan trọng hơn là quá trình triển khai phải tránh tạo thêm rào cản thủ tục đối với nhà khoa học và doanh nghiệp.

Theo ông, cơ chế mới cũng nhằm thúc đẩy mô hình liên kết “ba nhà”: Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp. Trong đó, ngân sách đầu tư cho khoa học – công nghệ cần được chuyển hóa thành các sản phẩm cụ thể phục vụ đời sống và sản xuất.

Trong giai đoạn trước mắt, chương trình được triển khai theo hình thức thí điểm. Thành phố sẽ vừa thực hiện vừa điều chỉnh cơ chế để hướng tới một hệ thống chính sách ổn định hơn cho hoạt động thương mại hóa khoa học – công nghệ.

Mục tiêu đưa 10 sản phẩm khoa học ra thị trường có thể chỉ là bước đi ban đầu. Nhưng kết quả của phép thử này sẽ phần nào cho thấy liệu TP.HCM có thể xây dựng được một chuỗi đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh – nơi nghiên cứu khoa học không dừng lại ở phòng thí nghiệm, mà trở thành động lực trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế.